Trần Hưng Nhượng (1791 – 1864) là một vị quan triều Nguyễn quê ở làng Khương Mỹ, nay thuộc xã Tam Xuân, thành phố Đà Nẵng [1][2]. Ông từng trải qua nhiều chức vụ tại các địa phương từ Nam chí Bắc, từng giữ nhiệm vụ Bạn đọc dạy học cho hoàng tử Hồng Nhậm (vua Tự Đức sau này) và làm quan Án sát tỉnh Lạng Sơn [1][2]. Tại quê nhà của ông hiện vẫn còn lưu giữ ngôi “nhà quan án” cùng bộ 22 đạo sắc phong qua ba đời vua triều Nguyễn [2].
Con đường hoạn lộ qua ba triều vua
Theo các nguồn tài liệu, Trần Hưng Nhượng thi đỗ tú tài dưới triều Minh Mạng [1][2]. Tháng 6 năm Canh Dần (1830), ông ra Huế dự kỳ sát hạch và đạt hạng Bình [1]. Đến tháng 7 năm 1832 (Minh Mệnh thứ 13), triều đình bổ dụng ông vào phía Nam làm Huấn đạo huyện Long Thành (tỉnh Biên Hòa cũ) [1][2].
Sau đó, ông lần lượt được cử làm Giáo thụ ở các phủ Tân An (thuộc tỉnh Gia Định cũ) và phủ Kiến An (thuộc tỉnh Định Tường cũ) vào tháng 3 năm 1837 [1][2]. Tháng 7 năm 1841 dưới triều Thiệu Trị, ông được điều về kinh đô giữ chức Hàn lâm viện Tu soạn, sung chức Bạn đọc ở phủ Hoàng tử [1][2].
Đến mùa thu năm 1845, ông được bổ ra ngoài kinh thành làm quyền Tri phủ phủ An Nhơn (tỉnh Bình Định) [1][2]. Năm 1847, ông chuyển sang làm Tri phủ phủ Hàm Thuận [2].
Bước sang triều Tự Đức, năm 1850, ông được điều về kinh làm Viên ngoại lang ty Thưởng lộc thuộc bộ Hộ với phẩm hàm Phụng nghị đại phu [2]. Năm 1851, ông làm Viên ngoại lang rồi thăng Lang trung ty Thanh lại Nam kỳ thuộc bộ Hộ với phẩm hàm Trung thuận đại phu [2]. Năm 1856, ông được bổ nhiệm làm Án sát tỉnh Lạng Sơn [2]. Ông giữ chức vụ này đến năm 1862 thì hồi hưu về quê nhà và mất vào năm 1864 [2]. Sau khi qua đời, ông được vua Tự Đức ban sắc phong tặng hàm Trung nghị đại phu Quang lộc tự khanh, mang tên thụy là Ôn Tĩnh [2].
Mối liên hệ với hoàng tử Hồng Nhậm
Tháng 7 năm 1841, khi được cử làm Bạn đọc ở phủ Hoàng tử, ông đảm trách việc phụ đạo giúp hoàng tử đọc sách trong cung [1][2]. Bài văn bia “Khiêm cung ký” tại Khiêm lăng do vua Tự Đức tự soạn có nhắc lại việc các vị sư phó thuở nhỏ phần lớn là các tú tài già [1]. Tác giả bài báo trên Báo Đà Nẵng nêu nhận định suy luận rằng phẩm hạnh và năng lực của ông có thể đã được gia đình Thượng thư Bộ Lễ Phạm Đăng Hưng để ý từ thời làm việc ở Định Tường và ông có phần đóng góp vào việc học tập của vị hoàng tử [1]. Việc ông từng làm thầy dạy của hoàng tử Hồng Nhậm cũng được ghi trên tấm bia phả hệ tộc Trần lập năm 1858, xem bài phả ký Tam Kỳ xưa.
Tháng 9 năm 1845, khi ông rời kinh đô vào nhận chức Tri phủ An Nhơn, hoàng tử Hồng Nhậm đã ra bến thuyền sông Hương tiễn đưa và trao tặng bài thơ tống biệt “Tiễn Trần tri phủ phó nhậm” cùng bài “Tái tống biệt” [1]. Bản thủ bút chữ Hán của bài thơ này được gia tộc phát hiện lại vào năm 2011 tại huyện Núi Thành [1].
Ngôi “nhà quan án” và 22 đạo sắc phong
Tại làng Khương Mỹ, ngôi nhà cổ kề ba ngôi tháp Khương Mỹ bên bờ nam sông Tam Kỳ được người dân lớn tuổi quen gọi là “nhà quan án”, lấy theo chức vụ Án sát tỉnh Lạng Sơn của ông [1][2]. Hai trụ của ngôi nhà hiện còn đôi câu đối chữ Hán: “Lễ môn nghĩa hộ thiên thu tại / Phúc chỉ nhơn cơ bách thế truyền” [2].
Gia tộc của ông còn gìn giữ 22 đạo sắc phong do ba đời vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức ban tặng [2]. Bộ sắc phong được cuộn trong hai chiếc ống nứa chạm khắc hình rồng, cất trong hòm gỗ xưa [2]. Các văn bản này được viết trên giấy dày có vẽ hoa văn và hình rồng ánh bạc, kích thước dài khoảng 1,4 m và rộng 0,5 m [2]. Ngoài các sắc phong, gia đình còn lưu giữ một thanh trường kiếm dài khoảng 0,8 m khảm bạc và cẩn xà cừ, một thanh đoản kiếm cùng chiếc cốt mão bằng gỗ do vua ban [2].
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: làng Khương Mỹ xưa.
- Quê hương: xã Tam Xuân, sông Tam Kỳ
- Di tích lân cận: tháp Khương Mỹ
- Danh nhân và tư liệu dòng họ: phả ký Tam Kỳ xưa, danh nhân xứ Quảng
Điều còn chưa rõ
- Năm thi đỗ tú tài: Nguồn 1 ghi ông đỗ tú tài khoa thi năm Ất Dậu (1825); trong khi nguồn 2 ghi ông đỗ tú tài năm 1824 [1][2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Giả thuyết về việc gia đình Thượng thư Phạm Đăng Hưng để ý và tiến cử ông làm Bạn đọc phủ Hoàng tử là nhận định suy luận của tác giả bài báo trên Báo Đà Nẵng, chưa có tư liệu lịch sử chính thức xác nhận [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Ông tú tài già và hoàng tử Hồng Nhậm”, 09/12/2016, https://baodanang.vn/ong-tu-tai-gia-va-hoang-tu-hong-nham-3287543.html, truy cập 23/10/2026.
- Tuổi Trẻ Cuối Tuần, “22 sắc phong, ba đời vua và một ông quan”, 04/11/2012, https://cuoituan.tuoitre.vn/22-sac-phong-ba-doi-vua-va-mot-ong-quan-518817.htm, truy cập 23/10/2026.