Nguyễn Thuật, hiệu Hà Đình, là một vị quan lớn của triều đình nhà Nguyễn quê ở vùng đất Quảng Nam [1][2]. Ông từng tham gia giảng dạy hoàng tử, giữ cương vị Tổng tài Quốc sử quán, đi sứ đàm phán ngoại giao và mở trường dạy học ở quê nhà sau khi rời chốn quan trường [1][2].
Con đường cử nghiệp và bước đầu chốn quan trường
Nguyễn Thuật sinh ra trong một gia đình có truyền thống hiếu học và khoa bảng tại làng Hà Lam (trước 7/2025: thị trấn Hà Lam, huyện Thăng Bình; nay thuộc xã Thăng Bình) [2] (xem thêm bài viết về vùng đất học Hà Lam). Đường thi cử của ông khá thuận lợi: ông đỗ Cử nhân vào năm Tự Đức thứ 20 và đỗ Phó bảng vào năm Tự Đức thứ 21 [1].
Sau khi đỗ đại khoa, ông được triều đình bổ nhiệm làm Biên tu sung hàm Hàn lâm viện [1]. Ở cương vị này, ông đảm nhiệm việc chấp bút soạn thảo các văn kiện do nhà vua ban hành cũng như giấy tờ giao dịch với nước ngoài [1]. Sau đó, ông được thăng làm Giáo đạo chuyên dạy học cho các hoàng tử ở Dưỡng Thiện đường [1] (xem bài các nhà nho xứ Quảng làm thầy dạy hoàng tử). Vốn kiến thức văn chương và ngoại giao tích lũy trong thời gian ở Hàn lâm viện tạo nền tảng để ông đảm nhận nhiều nhiệm vụ quốc tế sau này, trong đó có hai lần được cử đi sứ sang Trung Quốc [1] (tìm hiểu thêm về Lê Đỉnh, Nguyễn Thuật và chuyến thăm Hương Cảng).
Hoạn lộ qua các triều đại và đóng góp học thuật
Theo thông tin tại hội thảo khoa học năm 2015, Nguyễn Thuật trải qua 8 đời vua triều Nguyễn, từ Tự Đức, Dục Đức, Hiệp Hòa, Kiến Phúc, Hàm Nghi, Đồng Khánh, Thành Thái đến Duy Tân [2]. Bài báo của VietnamPlus dẫn lại nhận định rằng ông từng làm Thượng thư đủ cả 6 bộ của triều đình, gia đình vẫn thanh bạch và được đương thời trọng vọng [2]. Khi qua đời vào ngày 23 tháng 11 năm Tân Hợi (11/1/1912), ông được triều đình truy tặng tước hàm “Đặc tiến Vinh lộc Đại phu Đông Các Đại học sỹ” và ban tên thụy “Văn Ý” [2].
Trong lĩnh vực học thuật, Nguyễn Thuật từng hai lần làm Chánh chủ khảo các kỳ thi hội [1]. Vào năm Thành Thái thứ tám, với cương vị Tổng tài Quốc sử quán, ông nhận lệnh phối hợp cùng Trương Quang Đản biên soạn cuốn “Sử quán thư mục” [1]. Chiều ngày 15/9/2015, tại huyện Thăng Bình, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Nam phối hợp cùng địa phương và các cơ quan nghiên cứu Trung ương tổ chức hội thảo khoa học “Hà Đình Nguyễn Thuật – Danh nhân văn hóa” nhằm đánh giá các đóng góp của ông trong sử học, văn học sử, ngôn ngữ Hán Nôm và tư tưởng giáo dục [2].
Góc nhìn về thái độ và sự lựa chọn chính trị
Trong bài viết trên Báo Đà Nẵng, tác giả Bùi Văn Tiếng bình luận về những bước ngoặt trong sự nghiệp chính trị của Nguyễn Thuật ở giai đoạn đất nước biến động cuối thế kỷ XIX [1]. Năm 1883, Nguyễn Thuật cùng Phạm Thận Duật từng đi sứ sang Thiên Tân để thương nghị với nhà Thanh về hợp tác chống Pháp [1]. Khi kinh thành Huế thất thủ vào tháng 5/1885 và vua Hàm Nghi ban dụ Cần vương, tác giả bài báo nhận định Nguyễn Thuật không đi theo con đường phò tá vua ra Tân Sở như Phạm Thận Duật, cũng không chọn con đường vũ trang chống Pháp đến cùng như hai người đồng hương đỗ đại khoa là Trần Văn Dư và Nguyễn Duy Hiệu [1].
Tác giả bài báo nêu dẫn chứng: khi nhiều người thân ở làng Hà Lam tham gia phong trào Nghĩa hội, Nguyễn Thuật tự thấy có liên lụy nên dâng sớ xin bãi chức, song triều Đồng Khánh không chấp thuận mà tiếp tục thăng giữ các trọng trách như Thượng thư, Tổng đốc, Cơ mật viện đại thần [1]. Đến năm Thành Thái thứ mười ba, do bất hòa với Hoàng Cao Khải và phản đối việc Nguyễn Thân sát hại mười mấy người từng tham gia cuộc khởi nghĩa của Phan Đình Phùng, Nguyễn Thuật xin nghỉ hưu về quê mở trường dạy học [1]. Sau đó, triều đình Thành Thái triệu hồi ông về kinh tham chính; bước sang triều Duy Tân, ông lại xin nghỉ hưu lần thứ hai và tiếp tục dạy học tại quê nhà cho đến cuối đời [1]. Tác giả bài báo cũng cho rằng với người xuất thân khoa bảng thời ấy, học hành đỗ đạt để ra làm quan là lựa chọn bình thường, và đó cũng là lựa chọn ban đầu của Nguyễn Duy Hiệu lẫn Phan Châu Trinh [1].
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: Nguyễn Bá Tuệ.
- Quê hương nhân vật: xã Thăng Bình, đất học Hà Lam
- Vai trò giảng dạy hoàng tộc: thầy dạy hoàng tử triều Nguyễn
- Hoạt động đi sứ: Lê Đỉnh và Nguyễn Thuật ở Hương Cảng
- Nhân vật cùng thời: Phan Châu Trinh
- Bảng tổng hợp: danh nhân xứ Quảng
Điều còn chưa rõ
- Việc ông làm Thượng thư đủ 6 bộ và trải qua 8 triều vua do bài báo ghi nhận khái quát, các mốc thời gian đảm nhiệm cụ thể từng bộ cần tra cứu thêm văn bản lưu trữ triều Nguyễn [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh mục đầy đủ các tác phẩm Hán Nôm và ghi chép ngoại giao của Nguyễn Thuật trong hai lần đi sứ Trung Quốc chưa được thống kê chi tiết trong hai bài báo [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Sự lựa chọn chính trị của cụ Hà Đình Nguyễn Thuật”, 21/09/2015, https://baodanang.vn/su-lua-chon-chinh-tri-cua-cu-ha-dinh-nguyen-thuat-3229699.html, truy cập 23/10/2026.
- Vietnam+, “Hội thảo khoa học “Hà Đình Nguyễn Thuật – Danh nhân văn hóa””, 15/09/2015, https://www.vietnamplus.vn/hoi-thao-khoa-hoc-ha-dinh-nguyen-thuat-danh-nhan-van-hoa-post343782.vnp, truy cập 23/10/2026.
