Làng gốm sứ La Tháp nằm cạnh khu đền tháp Mỹ Sơn, (trước 7/2025: xã Duy Hòa, huyện Duy Xuyên), nay thuộc xã Thu Bồn [1][2]. Nơi đây từng hình thành làng nghề đồ gốm sứ tráng men từ nguồn đất sét trắng tại chỗ và sau này có xưởng làm gạch phục vụ trùng tu di tích Chăm [1][2].
Nguồn đất sét trắng và sản phẩm men lam
Theo họa sĩ Nguyễn Thượng Hỷ trong bài báo năm 2022, vùng tây Duy Xuyên có nguồn nguyên liệu đất cao lanh (kaolin), là loại đất sét màu trắng [1]. Làng nghề gốm sứ La Tháp hình thành từ nguồn đất sét trắng này và tồn tại hàng trăm năm [1]. Trong quá khứ, cư dân địa phương và ngoài tỉnh từng sử dụng sản phẩm từ các lò gốm La Tháp [1]. Những mặt hàng gia dụng tráng men màu gồm chén, bát, tô, đĩa, cùng đồ thờ cúng như lọ cắm hoa, con vật trang trí đình chùa, miếu mạo [1]. Men gốm tại đây chủ yếu mang màu xanh cô-ban, còn gọi là men lam [1]. Các thợ nghề tại La Tháp đã kế thừa kỹ thuật nung và xây gạch tại quần thể tháp Chăm Mỹ Sơn, lấy nguyên liệu từ khu ruộng ô vuông mà người Chăm từng khai thác trước đây để chế tạo sản phẩm [1].
Xí nghiệp gốm sứ và xưởng gạch của ông Nguyễn Quá
Sau năm 1975, ông Nguyễn Quá (người sinh ra tại La Tháp) được cử đi đào tạo kỹ thuật tạo mẫu gốm trong 2 năm tại Quảng Đông, Trung Quốc [2]. Khi trở về nước, ông làm cán bộ tại xí nghiệp gốm sứ nhà nước đặt ở La Tháp [2]. Đến năm 1993, ông nghỉ chế độ và mở xưởng sản xuất gốm mỹ nghệ tại nhà [2]. Ông thường xuyên vào Mỹ Sơn vẽ lại các bức tượng cùng hoa văn Chăm để đưa lên sản phẩm gốm [2]. Từ năm 1999, khi Mỹ Sơn trở thành Di sản Văn hóa thế giới, gốm của cơ sở này bắt đầu xuất khẩu sang Mỹ và các nước châu Âu [2].
Từng có giai đoạn đa số người dân tại Duy Hòa và Duy Phước bỏ nghề làm gốm do đồ gạch gốm không bảo đảm nguồn sống, nhưng ông Quá vẫn duy trì xưởng [1]. Năm 2003, các chuyên gia Ý đến Mỹ Sơn trùng tu tháp Chăm dưới sự bảo trợ của UNESCO; khi tháp G đổ nát và gạch cũ không đủ để trùng tu, họ tìm đến cơ sở của ông Nguyễn Quá để làm gạch thay thế [2]. Mẫu gạch sau nhiều lần thử nghiệm đã đạt chỉ số lý hóa 90% so với gạch Chăm gốc [2]. Loại gạch Chăm này có kích thước dài khoảng 30 cm, rộng 17 cm, dày 5 – 9 cm, gấp 4 – 5 lần gạch xây dựng thông thường, được làm thủ công bằng sức người và mất gần một tháng từ khâu xử lý đất sét đến khi nung [2].
Theo Báo Dân trí năm 2024, cơ sở của ông Quá đã cung cấp gạch cho các công trình trùng tu ở Mỹ Sơn, cùng một số tháp Chăm tại Bình Thuận, Gia Lai, và từng xuất khẩu 30.000 viên gạch sang Lào năm 2023 để sửa chữa đền Wat Phou [2]. Giám đốc Ban Quản lý di sản văn hóa Mỹ Sơn Nguyễn Công Khiết cho biết gạch do ông Quá sản xuất đáp ứng tiêu chuẩn của UNESCO và các cơ quan chuyên môn [2].
Định hướng phục dựng làng nghề
Theo thông tin năm 2022, Ủy ban nhân dân huyện Duy Xuyên có kế hoạch phục dựng làng nghề gốm sứ La Tháp gắn với việc kết nối không gian di sản Mỹ Sơn [1]. Nghệ nhân Trần Độ từ làng gốm Bát Tràng đã đến Duy Xuyên để hướng dẫn lại kỹ thuật làm men gốm cho con em những gia đình từng làm nghề tại La Tháp [1].
Theo bài báo tháng 7/2024, xưởng nung gạch thủ công của ông Nguyễn Quá đã phải dừng hoạt động do nằm xen trong khu dân cư đông đúc, gây ảnh hưởng môi trường và bị người dân phản đối [2]. Ông Quá bày tỏ nguyện vọng được chính quyền bố trí địa điểm mới xa khu dân cư để tách riêng khâu đốt lò nung, nhằm tiếp tục sản xuất gạch phục vụ việc trùng tu di tích [2].
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: bia trùng tu đình châu La Tháp.
- Nhóm làng nghề: làng nghề truyền thống Đà Nẵng, làng gốm Thanh Hà
- Địa bàn hành chính: xã Thu Bồn, xã Duy Xuyên
- Di tích liên quan: thánh địa Mỹ Sơn
Điều còn chưa rõ
- Tình trạng triển khai cụ thể của kế hoạch phục dựng làng gốm sứ La Tháp sau các buổi truyền nghề năm 2022 chưa được các nguồn cập nhật [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Vị trí khu đất mới để di dời lò nung gạch Chăm của ông Nguyễn Quá đã được giải quyết hay chưa tính đến thời điểm bài báo đăng năm 2024 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Trên nền đất cũ, chờ men mới…”, 02/02/2022, https://baodanang.vn/tren-nen-dat-cu-cho-men-moi-3027115.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Dân trí, “Người duy nhất xứ Quảng giữ bí quyết sản xuất gạch Chăm”, 24/07/2024, https://dantri.com.vn/lao-dong-viec-lam/nguoi-duy-nhat-xu-quang-giu-bi-quyet-san-xuat-gach-cham-20240723111355907.htm, truy cập 23/10/2026.