Chợ Phường Đông là ngôi chợ lâu đời nằm bên dòng sông Vu Gia, thuộc khu vực vùng B Đại Lộc cũ [1]. Từng được ghi danh trong địa chí triều Nguyễn, ngôi chợ này gắn liền với vùng ươm tơ dệt lụa và các tuyến thuyền buôn kết nối với Hội An [1]. Sau nhiều đợt di chuyển do bờ sông sạt lở, chợ hiện nay tọa lạc tại thôn Mỹ Tây (trước 7/2025: xã Đại Phong, huyện Đại Lộc), nay thuộc xã Vu Gia [1].
Ghi chép lịch sử và mối liên hệ với Cựu Thị
Theo bộ sách “Đại Nam nhất thống chí” biên soạn trong giai đoạn 1865 – 1910 (Quyển 5, phần tỉnh Quảng Nam), mảnh đất Gia Cốc thuộc vùng B Đại Lộc từng có ba ngôi chợ gồm chợ Bàu Toa ở ấp Phú Hanh Tây (sau thuộc xã Đại Thạnh cũ), chợ Phường Đông thuộc Đông Phước, An Thôn Thất Châu (sau thuộc xã Đại Phong cũ) và chợ Phú Thuận ở xã Phú Thuận (gần khu vực chùa cổ Phú Thuận, sau thuộc xã Đại Thắng cũ) [1]. Trong ba chợ này, chợ Phú Thuận nhóm họp vào buổi sáng sớm, còn chợ Phường Đông là phiên chợ chiều của cả vùng [1].
Về tên gọi Cựu Thị, nhà thơ Nguyễn Nhã Tiên cho biết theo gia phả của một số dòng họ bản địa, Cựu Thị là ngôi chợ xưa nhất của vùng đất Tam Châu Đông Phúc, có trước chợ Phường Đông, song không rõ nguyên do sử sách triều đình không chép lại tên này [1]. Theo nhà thơ, nếu bờ bắc sông Thu Bồn có chợ Phú Thuận thì bờ nam sông Vu Gia có chợ Cựu Thị tạo thành trục đối xứng thuận lợi cho việc thông thương buôn bán [1]. Ngay sát chợ Cựu Thị xưa là làng Phường Đông cùng đình Tam Châu Đông Phúc, nên dân gian thường gọi ghép thành Phường Đông – Cựu Thị [1].
Đầu mối tơ lụa và giao thương đường sông
Phường Đông thời xưa phát triển nghề trồng dâu nuôi tằm, ươm tơ dệt lụa và trồng bông vải [1]. Tại đây từng hình thành một dãy phố buôn bán đông đúc, thu hút các thương nhân người Hoa và người Nhật từ Hội An theo các nhánh sông Thu Bồn và Vu Gia lên mua bán hoặc định cư [1]. Theo ký ức của cụ Lê Tại ở địa phương, trong số thương nhân người Hoa đến làm ăn tại vùng này, các vị tiền bối thuộc dòng họ Trịnh Thân và Trương Nha ở thôn Mỹ Tây đã mở hiệu thuốc Bắc để bốc thuốc chữa bệnh cho cư dân [1].
Chợ Phường Đông đóng vai trò điểm gom các mặt hàng nông sản như tơ tằm, vải lụa, bông vải, dầu phụng, thuốc lá, mía đường của vùng B Đại Lộc [1]. Thuyền buôn từ Hội An và Cửa Hàn đưa các nhu yếu phẩm như cá biển, nước mắm, chiếu cói, muối hạt ngược dòng lên trao đổi, trong khi bè gỗ và lâm sản từ miền ngược xuôi về tạo thành một bến sông tấp nập [1].
Tương truyền sau trận hỏa hoạn năm 1920, chợ Phường Đông được dựng lại trên diện tích khoảng 0,5 ha, có phía bắc giáp sông Vu Gia và phía đông nam giáp cồn Mã [1]. Khu chợ được quy hoạch thành các dãy lều hình chữ U bằng cột gỗ lợp tranh tre, mặt tiền trông về hướng đông, chính giữa đặt đình rỗi và miếu Bà Thị [1]. Dãy phía đông tập trung bán củi, gà vịt, thịt và cá; dãy phía tây bán hàng tạp hóa khô; dãy còn lại dành cho dịch vụ ăn uống [1]. Cùng với thuyền đò dọc trên sông, bến đò ngang do bà Liễu quản lý đưa khách buôn từ các xã lân cận qua lại [1]. Từ chợ, thương lái dùng ngựa thồ theo các ngả đường mòn đưa hàng hóa lên vùng thượng nguồn Vu Gia như Lộc Thượng, An Điềm, Bãi Trầu, Hội Khách, hoặc vượt Truông Chẹt sang An Chánh, Bến Dầu, Phú Đa, Phường Rạnh [1]. Chợ chiều Phường Đông còn có nguồn cá đồng và cá sông tươi roi rói do người dân vừa đánh bắt mang thẳng tới bán [1].
Quá trình di dời qua các thời kỳ
Do tình trạng xói lở bờ sông, chợ Phường Đông cùng đình làng và phố buôn bán xưa từng bị dòng nước đe dọa [1]. Ngôi chợ phải di chuyển tới vùng đất Cửa Khâu, biến nơi đây thành một bến cảng trao đổi hàng hóa trên bến dưới thuyền, còn đình làng phải dời lên cồn Chùa [1].
Chợ hoạt động tại Cửa Khâu cho đến những năm 80 của thế kỷ 20 [1]. Trước nguy cơ sạt lở bờ sông tiếp diễn và do yêu cầu quy hoạch trung tâm văn hóa xã, chợ tiếp tục được dời đến đầu thôn Mỹ Hảo nhưng vẫn nằm sát bên bến sông [1]. Theo cụ Lê Tại, có thời kỳ chợ mang tên gọi là chợ chiều Lộc Tân [1]. Từ năm 2005 trở đi, chợ Lộc Tân được chuyển về thôn Mỹ Tây và tên gọi truyền thống chợ Phường Đông được chính thức khôi phục lại [1].
Tra cứu liên quan
- Đơn vị hành chính: xã Vu Gia
- Hệ thống sông nước: sông Vu Gia, sông Thu Bồn
- Di tích cùng thời: chùa cổ Phú Thuận, chợ Thu Bồn
- Đô thị thương cảng kết nối: Hội An
Điều còn chưa rõ
- Năm thành lập ban đầu của chợ Cựu Thị và chợ Phường Đông; các nguồn tư liệu không ghi rõ năm lập chợ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Lý do cái tên Cựu Thị không được ghi nhận trong các bộ chính sử của triều đình [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Dữ kiện về trận hỏa hoạn năm 1920 được ghi nhận theo dạng tương truyền dân gian, chưa có văn bản hành chính đối chiếu [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Số lượng sạp hàng và quy mô mặt bằng cụ thể của chợ Phường Đông tại thôn Mỹ Tây sau đợt di dời năm 2005 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Về nơi Phường Đông – Cựu Thị”, 31/01/2014, https://baodanang.vn/ve-noi-phuong-dong-cuu-thi-3029532.html, truy cập 23/10/2026.