Bia trùng tu đình châu La Tháp là văn bia cổ thời chúa Nguyễn, vốn đặt trước ngôi đình chung của sáu thôn thuộc châu La Tháp xưa [1]. Tấm bia hiện được đặt trong góc sân một nhà dân ở tổ 5 La Tháp (trước 7/2025: xã Duy Châu, huyện Duy Xuyên), nay thuộc xã Thu Bồn [1]. Về nghề gốm ở đây, xem bài làng gốm La Tháp.
Hiện trạng tấm bia và tư liệu thác bản
Tấm bia đá cổ từng bị vỡ do bom đạn chiến tranh [1]. Ngày 8/7/1996, người dân địa phương phục dựng lại bằng cách gắn ghép các mảnh vỡ đá cổ lên khung thân bia bằng xi măng tạo thành tấm bia hai mặt có kích thước tương đối lớn [1]. Những phần chữ Hán Nôm bị mất trên các mảnh đá được đối chiếu và bổ khuyết từ bản chép tay văn bia lưu giữ tại tư gia ông Văn Công Quang ở Duy Châu; mặt sau của bia được khắc bổ sung phần dịch nghĩa bằng chữ Quốc ngữ [1].
Văn bia này còn được Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp sao rập thành hai bản thác bản mang ký hiệu số 20419 và số 20934, in trong tập 21 bộ “Tổng tập thác bản văn khắc Hán Nôm” xuất bản năm 2009 tại Hà Nội [1]. Đối chiếu giữa thác bản và bản chép tay giúp khôi phục nguyên trạng nội dung văn bản [1].
Đình châu La Tháp và sáu thôn cổ
Văn bia nêu rõ châu La Tháp gồm 6 thôn, nhưng mặt bia chỉ khắc tên 4 thôn gồm Thanh Châu, Cù Lạ, An Lâm và Bình Khương; qua khảo sát điền dã của tác giả bài báo, hai thôn còn lại là Lệ Trạch và Cổ Tháp [1]. Châu La Tháp tồn tại đến cuối thế kỷ 18 thì chia tách thành các đơn vị thôn nhỏ độc lập, đến thời Gia Long xuất hiện độc lập trong sổ địa bạ như An Lâm, Cổ Tháp, Cù Lạ (sau đổi thành Cù Bàn) và Thanh Châu [1].
Căn cứ nội dung văn bia kết hợp với tài liệu “Quảng Nam xã chí” (1944) của làng An Lâm, ngôi đình đầu tiên của châu do Bùi Quý Công đứng ra xây dựng vào năm 1670 trên phần đất tư của Trương Văn Thắng tại thôn An Lâm [1]. Theo nhận định của tác giả bài báo, châu La Tháp có thể hình thành muộn nhất vào đầu thế kỷ 17; ngôi đình này được khởi dựng sớm hơn cả đình làng Trà Kiệu xây dựng năm 1680 (xem nhà thờ tiền hiền Ngũ xã Trà Kiệu) [1].
Đợt trùng tu đình ghi trên bia diễn ra vào năm Quý Hợi (1753), tức lần trùng tu đầu tiên sau gần 100 năm tồn tại của ngôi đình [1]. Theo tác giả bài báo, đây là tư liệu văn bia về đình làng có niên đại thời chúa Nguyễn sớm nhất ở khu vực này [1]. Gần khuôn viên đình xưa có chợ La Tháp, họp vào buổi trưa và vẫn duy trì hoạt động đến nay [1].
Đơn vị hành chính và chức sắc thời chúa Nguyễn
Văn bia phản ánh cơ cấu tổ chức làng xã Đàng Trong thời chúa Nguyễn [1]. Châu La Tháp nằm ở phía tây khu vực Duy Xuyên, trải dọc bờ nam đoạn trung lưu sông Thu Bồn [1]. Về mặt hành chính, châu trực thuộc vào “thuộc Hoa Châu” – một đơn vị thuộc quy tụ cư dân các làng làm nghề nông tang dọc trung hạ lưu Thu Bồn [1].
Địa bàn châu có hai thôn mang tính chất “thôn nội phủ” là Thanh Châu và Bình Khương [1]. Đây là những làng có sản vật hoặc thủ công do phủ Chúa trực tiếp đánh thuế và trưng thu, trong đó thôn Thanh Châu có lệ nộp dầu thông [1].
Văn bia cũng ghi chép hàng ngũ chức sắc địa phương tham gia việc làng gồm ký thuộc, xã trưởng, ứng xá ty, câu đương, thủ khoán [1]. Văn bia còn có nhiều địa danh, nhân danh, theo tác giả bài báo có ích cho việc nghiên cứu lịch sử các dòng họ như Bùi, Trương, Văn, Đào, Hồ, Phan, Trần, Lê [1].
Dấu ấn giao lưu Hoa – Việt
Văn bia lưu lại tư liệu về Trương Hoằng Cơ (hiệu Đào Yêm tiên sinh), một nhân vật thuộc nhóm tam gia của xã Minh Hương ở Hội An [1]. Ông có nguyên quán tại huyện Ngân Đồng, phủ Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, nhưng quê mẹ ở thôn Bình Khương thuộc châu La Tháp [1].
Trong đợt trùng tu đình châu La Tháp, Trương Hoằng Cơ đã tín cúng số tiền 3.000 quan, kèm khoản sinh tức 150 quan giao cho sáu thôn của châu quản lý để trang trải chi phí cầu an cầu phúc và sửa chữa công đình [1]. Theo tác giả bài báo, chi tiết này cho thấy người Hoa từ sớm đã men theo sông Thu Bồn về phía tây để buôn bán, lấy vợ người bản xứ và định cư [1].
Tra cứu liên quan
- Địa danh hành chính: xã Thu Bồn
- Di tích làng nghề cùng tên: làng gốm La Tháp
- Dòng sông khu vực: sông Thu Bồn
- Di tích đình làng và văn bia: nhà thờ tiền hiền Ngũ xã Trà Kiệu, tiền hiền trong văn bia Quảng Nam
Điều còn chưa rõ
- Nguyên nhân văn bia chỉ khắc tên 4 thôn mà không khắc đủ 6 thôn của châu La Tháp; tên hai thôn Lệ Trạch và Cổ Tháp chỉ được bổ sung qua điền dã của tác giả [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Hiện trạng bảo tồn lâu dài của bia đá khi vẫn nằm trong sân nhà dân thay vì một khuôn viên di tích công cộng [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm chính xác thành lập châu La Tháp; niên đại đầu thế kỷ 17 chỉ là suy đoán của tác giả bài báo dựa vào năm xây đình 1670 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Giá trị của văn bia trùng tu đình châu La Tháp”, 27/03/2022, https://baodanang.vn/gia-tri-cua-van-bia-trung-tu-dinh-chau-la-thap-3061243.html, truy cập 23/10/2026.