Làng Bàn Thạch nằm ở nơi hợp lưu giữa hai dòng sông Ly Ly và sông Thu Bồn, tức thôn Vĩnh Nam (trước 7/2025: xã Duy Vinh, huyện Duy Xuyên), nay thuộc xã Nam Phước [1]. Không nhầm làng này với phường Bàn Thạch ở khu vực Tam Kỳ. Trong lịch sử thi cử triều Nguyễn, ngôi làng này được nhắc đến với danh xưng vùng đất “Tam phụng” sau khoa thi Hương năm Đinh Mùi 1847 [1].
Lịch sử địa danh và thay đổi hành chính
Theo sách Ô châu cận lục do Tiến sĩ Dương Văn An biên soạn năm 1553, Bàn Thạch vốn có tên là Bàn Cố, là một trong 66 làng thuộc huyện Điện Bàn, phủ Triệu Phong thời nhà Lê [1]. Đến năm 1776, trong sách Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, danh sách 138 xã thôn, nhiêu phu, vi tử của huyện Duy Xuyên không thấy ghi nhận tên làng Bàn Thạch hay Bàn Cố [1].
Địa danh Bàn Thạch xuất hiện trở lại trong sách Địa bạ Gia Long biên soạn trong thời kỳ 1812 – 1818, là một trong 10 làng của tổng An Lạc Hạ [1]. Theo địa bạ này, tứ cận của làng gồm [1]: – Phía đông giáp xã Phúc Sơn (tổng An Thịnh Hạ, huyện Lễ Dương), châu Bà Bồi (thuộc Hoa Châu), xã Thi Lai, xã Vân Quật (tổng Mậu Hòa Trung), xã Triều Châu và xã Bình Khê (An Nhơn Trung, huyện Diên Khánh) [1]. – Phía tây giáp xã Bình Khê và châu Trà Nhiêu (thuộc Hoa Châu) [1]. – Phía nam giáp xã Phú Sơn và châu Hà Bồi [1]. – Phía bắc giáp xã Bình Khê và xã Triều Châu [1].
Sách Đồng Khánh địa dư chí soạn trong khoảng 1887 – 1890 ghi nhận Bàn Thạch là một trong 7 phường, xã thuộc tổng An Lạc Hạ [1]. Về sau, làng trải qua nhiều đợt điều chỉnh hành chính: từ năm 1948 thuộc xã Duy An; từ năm 1954 dưới thời chính quyền Việt Nam Cộng hòa là một trong hai thôn của xã Xuyên An (gồm Bàn Thạch và Thi Lai); từ sau năm 1975 thuộc xã Duy Vinh [1]. Ngoài truyền thống thi cử, Bàn Thạch còn duy trì nghề dệt chiếu cói lâu đời bên dòng sông (xem làng chiếu Bàn Thạch) [1].
Bối cảnh khoa thi Hương năm Đinh Mùi 1847
Khoa thi Hương năm Đinh Mùi 1847 diễn ra tại trường thi Thừa Thiên mang nhiều nét riêng trong chế độ khoa cử triều Nguyễn [1]. Do năm 1846 là dịp “tứ tuần đại khánh” của vua Thiệu Trị nên triều đình mở ân khoa, hoãn kỳ chính khoa sang năm sau, dẫn đến việc khoa thi 1847 tổ chức liền sát khoa 1846 và cùng năm với khoa thi Hội [1]. Vua Thiệu Trị ra lệnh nâng chỉ tiêu lấy đỗ lên 50 người, nhưng các khảo quan chỉ chọn được 46 người [1].
Kỳ thi này có sự kiện vua Thiệu Trị đích thân ra xem bài thi; nhà vua cho dựng vọng lâu bên ngoài trường thi để đến coi ở kỳ đệ nhị và chọn vài quyển văn đạt yêu cầu dâng lên ngự lãm [1]. Đề thi do Chánh chủ khảo Tham tri Bộ Lễ Đỗ Quang ra mang tiêu đề “Cúc thủy nguyệt tại thử” (Vốc nước trông thấy mặt trăng ở lòng bàn tay) [1]. Đề bài này bị cả vua Thiệu Trị lẫn đại thần Trương Đăng Quế nhận xét là quá hư huyễn và gây khó khăn lớn cho sĩ tử khi triển khai bài làm [1].
Tại khoa thi này, sĩ tử tỉnh Quảng Nam có 9 người trúng tuyển, chiếm tỷ lệ 20% tổng số người đỗ trường Thừa Thiên [1]. Trong số đó có sĩ tử Ông Ích Khiêm người làng Phong Lệ khi ấy mới 15 tuổi đỗ cử nhân, được vua Thiệu Trị gọi vào sát hạch riêng với đề thơ “Thiếu niên đăng cao khoa” rồi cho về quê tiếp tục việc học [1].
Hiện tượng “Tam phụng” của làng Bàn Thạch
Trong toàn bộ lịch sử khoa cử thời Nguyễn, huyện Duy Xuyên có tổng cộng 51 vị đỗ cử nhân [1]. Riêng khoa thi Hương năm 1847, huyện Duy Xuyên có 5 người cùng đỗ, chiếm hơn phân nửa số sĩ tử đỗ đạt của tỉnh Quảng Nam, tạo nên cách gọi vui đương thời là “Ngũ tiểu phụng” [1].
Trong số 5 người Duy Xuyên trúng cử khoa Đinh Mùi 1847, làng Bàn Thạch chiếm 3 người, từ đó làng có danh xưng là đất “Tam phụng” [1]. Ba vị cử nhân gồm [1]: – Võ Thành Doãn: đỗ thứ hạng 21/47, về sau được bổ làm Huấn đạo [1]. – Dương Thế Tuyển: đỗ thứ hạng 39/47, được bổ làm Tri huyện [1]. – Nguyễn Lập: đỗ thứ hạng 42/47, ban đầu làm Tri huyện, sau thăng đến chức Thị lang và cuối đời giữ chức Khâm sai sứ tỉnh Nam Định [1].
Tổng cộng các khoa thi triều Nguyễn, làng Bàn Thạch đóng góp 5 vị cử nhân cho vùng đất Duy Xuyên [1].
Tra cứu liên quan
- Địa danh hành chính: xã Nam Phước, phường Bàn Thạch
- Dòng sông khu vực: sông Ly Ly, sông Thu Bồn
- Nghề truyền thống: làng chiếu Bàn Thạch
- Nhân vật cùng khoa thi: Ông Ích Khiêm
Điều còn chưa rõ
- Nguyên nhân sách Phủ biên tạp lục (1776) của Lê Quý Đôn không ghi nhận địa danh Bàn Thạch hay Bàn Cố trong danh mục làng xã huyện Duy Xuyên [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thống kê số lượng cử nhân khoa thi Đinh Mùi 1847: phần mở đầu bài báo nêu khảo quan chỉ lấy đỗ 46 người, nhưng phần ghi thứ hạng của ba cử nhân lại lấy mẫu số 47 (21/47, 39/47, 42/47) [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tên tuổi và hành trạng của hai vị cử nhân còn lại của làng Bàn Thạch ngoài ba vị đỗ khoa 1847 chưa được bài báo liệt kê [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Bàn Thạch, ngôi làng của \”Tam phụng\””, 05/03/2023, https://baodanang.vn/ban-thach-ngoi-lang-cua-tam-phung-3235507.html, truy cập 23/10/2026.
