Sông Ly Ly là một phụ lưu quan trọng chảy qua vùng đất Quế Sơn xưa, nay thuộc địa phận xã Quế Sơn và xã Xuân Phú [1]. Dòng sông không chỉ cung cấp nguồn nước tưới tiêu cho các cánh đồng trù phú mà còn gắn liền với nhiều tầng lịch sử từ thời vương quốc Champa cổ đại [1]. Trải qua biến động đổi dòng vào thế kỷ XIX, sông Ly Ly ngày nay vẫn giữ vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa và cảnh quan xứ Quảng [1].
Lưu vực và hướng dòng chảy
Sông Ly Ly là dòng sông nhỏ chảy hoàn toàn trên địa bàn huyện Quế Sơn cũ theo hướng tây nam – đông bắc, bắt nguồn từ dãy núi Chom và Hòn Tàu [1]. Thượng nguồn sông là nơi hợp lưu của ba nhánh suối chính: một nhánh từ núi Chom chảy xuống làng Gia Cốc, một nhánh từ đèo Le chảy xuống xã Quế Long, và nhánh thứ ba từ đỉnh Hòn Tàu chảy xuống thị trấn Đông Phú [1].
Sau điểm hợp lưu, dòng sông lần lượt chảy qua các địa phương gồm Quế An, thị trấn Đông Phú, Quế Minh, Quế Châu, Phú Thọ, Quế Phú và Hương An (đây là tên các đơn vị hành chính năm 2016 theo nguồn dẫn) [1]. Về phân định hành chính hiện nay, địa bàn thị trấn Đông Phú cùng các xã Quế Long, Quế An, Quế Minh nay thuộc xã Quế Sơn; còn khu vực xã Quế Phú và thị trấn Hương An nay thuộc xã Xuân Phú [1]. Sau khi qua Hương An, dòng sông đổ vào sông Bà Rén tại địa phận xã Quế Xuân 2 cũ trước khi nhập vào hệ thống sông Trường Giang [1]. Lịch sử vùng đất này xem thêm tại huyện Quế Sơn lập năm 1836.
Tên gọi dân gian và các giả thuyết về danh xưng
Trong đời sống dân gian xứ Quảng, sông Ly Ly còn được người dân quen gọi là sông Rù Rì [1]. Bài báo nêu ra hai cách giải thích cho tên gọi này: thứ nhất, ven hai bờ sông và các bãi bồi giữa dòng mọc nhiều cây rù rì (loại cây chỉ cao chừng 2 – 3 m nhưng có bộ rễ cắm sâu bám chặt vào đất); thứ hai, tên gọi mô phỏng âm thanh khàn đục trầm buồn phát ra đều đặn khi nước sông chảy chậm tràn qua các ghềnh thác thấp và len lỏi qua bụi cây [1].
Về danh xưng Ly Ly, bài báo nhận định chưa tìm thấy thư tịch cổ nào giải nghĩa tường tận [1]. Sách “Đồng Khánh địa dư chí” (1888) chỉ ghi nhận đây là dòng sông nhỏ bắt đầu từ địa phận hai xã Gia Cát, Phước Long chảy thông đến Trà Đình giáp xã An Lạc thuộc huyện Duy Xuyên cũ, dài hơn 45 dặm [1]. Trong khi đó, sách “Đại Nam nhất thống chí” (1914) gọi đoạn sông này là sông Hương An ở huyện Quế Sơn, đồng thời ghi nhận thêm tên sông Do Di (được cho là có thể do đọc trại từ chữ rù rì hay ly ly) phát nguyên từ núi Tàu [1].
Bài báo đưa ra ba giả thuyết để lý giải tên gọi Ly Ly [1]. Giả thuyết thứ nhất cho rằng sông bắt nguồn từ khu vực đèo Le, nơi từng có thời kỳ được gọi là đèo Ly, nên sông mang tên Ly Ly [1]. Giả thuyết thứ hai gắn với việc sông chảy qua hai làng Thanh Ly (ở huyện Thăng Bình cũ) và Hương Ly (ở huyện Quế Sơn cũ), trong đó chữ Ly mang ý nghĩa là hàng rào bằng tre [1]. Giả thuyết thứ ba đặt khả năng Ly Ly là từ đọc trại từ chữ Rù Rì, vốn là một âm ngữ gốc Chăm, và việc đổi tên nhằm giảm bớt dấu ấn Chiêm Thành khi người Việt chuyển đến sinh sống [1].
Cửa ngõ kinh đô Đồng Dương thời Champa
Theo bài báo dẫn luận điểm nghiên cứu, nếu sông Thu Bồn giữ vai trò huyết mạch kết nối Trà Kiệu và Mỹ Sơn ra biển thì sông Ly Ly từng là cửa ngõ đường thủy của vùng kinh đô Indrapura và Phật viện Đồng Dương [1]. Sông nằm ở phía bắc kinh đô, kết nối hệ thống giao thông thủy tỏa ra vùng Cửa Đại, Cù Lao Chàm và ngược lên Trà Kiệu, Mỹ Sơn [1].
Tại khu vực Đồng Dương, suối Ngọc Khô là một chi lưu tách khỏi sông Ly Ly chảy về hướng đông nam để hòa vào sông Trường Giang rồi đổ ra cửa An Hòa, được xem là cửa ngõ phía nam của Indrapura [1]. Theo nghiên cứu của tác giả Lê Đình Phụng trong cuốn “Đối thoại với nền văn minh cổ Champa” (2015), tại khúc rẽ suối Ngọc Khô sau Đồng Dương hiện vẫn còn dấu tích 5 tháp canh diện tích khoảng 300 m2 với chiều cao chừng 10 m, từng được dựng lên để ngăn chặn các lực lượng tiến vào kinh đô bằng đường thủy [1]. Sách “Đại Việt sử ký toàn thư” chép sự kiện năm 982 khi vua Lê Hoàn dẫn đoàn chiến thuyền tiến đánh Chiêm Thành cũng phản ánh sự liên thông sông biển của kinh đô Đồng Dương qua dòng sông Ly Ly [1].
Ngoài ra, nguồn phù sa sông Ly Ly đã bồi đắp nên dải đồng bằng rộng lớn ở phía đông Quế Sơn, trải dài từ khu vực truông Vực Rắn, sông Bà Rén đến Hương An [1].
Biến động dòng chảy ở thế kỷ XIX
Bài báo ghi nhận dòng chảy hiện tại của sông Ly Ly là hệ quả từ đợt đổi dòng lớn diễn ra vào thế kỷ XIX [1].
Trước khi đổi dòng, khi chảy đến vị trí Vũng Chè (cách cầu Hương An chừng 1 km về phía thượng lưu), dòng chính từng rẽ về bên trái, chảy ngoằn ngoèo dưới chân núi Quế, qua đầm Bàu Sanh rồi đổ ra cống Ba trước khi nhập vào sông Bà Rén [1]. Thời kỳ ấy, tàu thuyền từ biển có thể theo sông vào tận Bàu Sanh [1].
Dân gian truyền tụng câu chuyện một người con gái họ Phạm ở làng Hương Quế về làm dâu vùng đông Thăng Bình đã xin cha khơi kênh dẫn nước từ khúc uốn Vũng Chè để dẫn nước tưới cho đồng ruộng [1]. Sau đó, một trận lụt lớn đã dồn nước phá toang con kênh thành dòng chính mới, khiến dòng sông cũ qua Bàu Sanh dần cạn nước và trở thành dòng phụ [1].
Tra cứu liên quan
- Địa bàn lưu vực: xã Quế Sơn, xã Xuân Phú
- Lịch sử và di tích lân cận: Phật viện Đồng Dương, Mỹ Sơn, huyện Quế Sơn lập năm 1836, Truông Vực Rắn
- Tra cứu phân định địa giới: bảng tra phường xã mới, quận huyện cũ thuộc phường xã nào
Điều còn chưa rõ
- Năm diễn ra trận lụt lớn ở thế kỷ XIX khiến sông Ly Ly đổi dòng chính [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Căn cứ ngôn ngữ học khẳng định địa danh Rù Rì có nguồn gốc từ tiếng Chăm cổ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Hiện trạng bảo tồn và tọa độ cụ thể của 5 tháp canh cổ thời Champa tại ngã ba suối Ngọc Khô [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Ly Ly, chuyện một dòng sông”, 30/04/2016, https://baodanang.vn/ly-ly-chuyen-mot-dong-song-3028773.html, truy cập 23/10/2026.
