Nguyễn Văn Nhơn là đại thần triều Nguyễn, có tổ tiên ba đời vốn từ xứ Quảng di cư vào phương Nam lập nghiệp [1]. Ông từng hai lần giữ cương vị Tổng trấn Gia Định, được xếp trong nhóm Ngũ Hổ tướng Gia Định và về sau giữ chức Tổng tài Quốc sử quán [1].
Gốc tích ba đời và vùng đất lập nghiệp
Theo tư liệu bài báo dẫn từ tác phẩm Theo dấu Người xưa của hai nhà nghiên cứu Phan Mạnh Hùng và Nguyễn Đông Triều, tổ tiên Nguyễn Văn Nhơn vốn sống ở vùng Cửa Hàn theo chúa Nguyễn vào Nam ngụ tại thôn Bình Chánh, dinh Trấn Biên, rồi lập quê quán ở làng Tân Đông (nay thuộc thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai) [1]. Thân phụ của ông là Nguyễn Văn Quang (1705 – 1764) có ba người vợ, Nguyễn Văn Nhơn là con trai thứ hai của người vợ thứ hai [1].
Trong khi đó, tác phẩm Đôi nét văn hóa – lịch sử một vùng đất của nhà nghiên cứu Nguyễn Nhất Thông dẫn gia phả họ Nguyễn Văn ở Sa Đéc lại ghi ông sinh quán tại thôn Tân Đông, huyện Vĩnh An cũ, tỉnh An Giang (theo cách ghi của sách: nay thuộc xã Tân Khánh Đông, thành phố Sa Đéc, tỉnh Đồng Tháp) [1]. Theo nguồn này, nội tổ là Nguyễn Văn Trâu ở làng Con Nhạn, xã Ô Phi thuộc Đà Nẵng hưởng ứng cuộc Nam tiến đưa gia đình vào Nam lập nghiệp, dừng ghe bầu ở thôn Tân Đông bên bờ sông Tiền [1]. Tại đây, người con là Nguyễn Văn Quang kết duyên cùng bà Thị Áo (con gái Hương hào Chiêm ở thôn Tân Khánh bên cạnh) rồi sinh ra Nguyễn Văn Nhơn vào năm 1753 [1].
Tác giả bài báo cho biết qua nhiều lần thay đổi địa danh lịch sử, hiện chưa xác định được làng Con Nhạn, xã Ô Phi ngày trước nay thuộc khu vực nào của thành phố Đà Nẵng [1].
Binh nghiệp và trọng trách Tổng trấn Gia Định
Binh nghiệp của Nguyễn Văn Nhơn bắt đầu từ năm 1774 với chức Cai đội, khi ông đem 4 đội binh mã của mình theo giúp Trấn thủ Long Hồ là Tống Phước Hiệp [1]. Sau đó ông được thăng lên chức Cai cơ [1]. Đến năm 1782, ông bị quân Tây Sơn bắt giam trong 3 năm [1].
Sau khi trốn thoát, ông tìm đường sang Xiêm định gặp Nguyễn Ánh, song trên đường đi gặp người do Nguyễn Ánh phái về nên ông quay lại tập hợp binh sĩ chiếm giữ Long Xuyên [1]. Khi lực lượng của Nguyễn Ánh lấy lại Gia Định, ông được thăng chức Vệ úy Hữu tiệp Trung quân Thủy dinh, rồi cử làm Trấn thủ Trấn Biên [1]. Trong thời gian tham gia các chiến dịch quân sự, ông góp sức chiếm giữ các địa bàn Phú Yên và Diên Khánh [1].
Khi làm Trấn thủ Trấn Biên, ông tổ chức xây dựng khu vực này thành hậu phương ổn định và tiếp tục mời thầy về giảng dạy kinh sách cho mình [1]. Ông được xếp thứ hai trong nhóm Ngũ Hổ tướng Gia Định, đứng cùng các võ tướng đương thời như Nguyễn Văn Trương, Lê Văn Duyệt, Nguyễn Huỳnh Đức và Trương Tấn Bửu [1].
Năm 1802, sau khi lên ngôi, vua Gia Long cử ông làm Lưu trấn Gia Định trong giai đoạn 1802 – 1805 [1]. Cùng năm 1802, ông dâng sớ điều trần 14 điều về các chính sách thuế khóa, việc mở trường hương học và tổ chức khoa cử, tìm người hiền tài, sửa đổi hình phạt, phát chẩn cho dân nghèo và lập đồn trại sản xuất kết hợp an ninh, được triều đình chấp thuận thực hiện [1].
Năm 1808, khi trấn Gia Định đổi thành Gia Định thành, Nguyễn Văn Nhơn được bổ nhiệm làm Tổng trấn đầu tiên [1]. Đến năm 1813 ông bàn giao chức vụ lại cho Lê Văn Duyệt, rồi tới năm 1819 lại được cử quay lại giữ chức Tổng trấn Gia Định lần thứ hai [1].
Tổng tài Quốc sử quán và mối thông gia hoàng tộc
Năm 1821, ông được triệu về kinh đô Huế cùng Trịnh Hoài Đức và Phạm Văn Hưng giữ chức Tổng tài Quốc sử quán để chỉ đạo biên soạn hai bộ sử là Liệt thánh thực lục và Đại Nam thực lục [1].
Gia đình ông có hai lần kết thông gia với hoàng tộc nhà Nguyễn: con trai là Nguyễn Văn Thiện làm Phò mã kết hôn cùng Công chúa Ngọc Khuê (con gái thứ 12 của vua Gia Long); con gái là Nguyễn Thị Trọng được tuyển vào cung làm Lệnh phi của vua Thiệu Trị [1].
Mùa xuân năm 1822, Nguyễn Văn Nhơn qua đời, thọ 69 tuổi [1]. Vua Minh Mạng cho bãi triều 3 ngày, đích thân ban rượu tế, câu đối và cấp 100 mẫu tự điền [1]. Triều đình truy tặng ông tước Dực vận đồng đức công thần, Đặc tiến Trụ quốc Thượng tướng quân, Thái bảo Quận công, đồng thời đưa vào thờ tại Thế Miếu và Miếu Trung Hưng Công thần từ năm 1824 [1].
Đến năm 1831, ông được truy tặng Tráng Võ Tướng quân, Đô thống phủ Chưởng phủ sự, mang tước Kinh Môn Quận công, thụy là Mục Hiến [1]. Hiện nay, lăng mộ cùng điện thờ của ông đặt tại đình làng Tân Hưng Đông thuộc Sa Đéc [1].
Tra cứu liên quan
- Nhân vật lịch sử: Nguyễn Văn Trương, danh nhân xứ Quảng
- Địa danh lịch sử: Cửa Hàn
- Văn hóa và dòng tộc: gia phả xứ Quảng, giỗ tiền hiền xứ Quảng
Điều còn chưa rõ
- Địa danh làng Con Nhạn, xã Ô Phi thời chúa Nguyễn đến nay chưa xác định được vị trí cụ thể thuộc phường, xã nào của Đà Nẵng [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Quê quán lập nghiệp ban đầu của dòng họ có hai cách ghi nhận khác nhau: tư liệu trong sách Theo dấu Người xưa ghi ở làng Tân Đông thuộc dinh Trấn Biên (nay thuộc thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai), trong khi gia phả tại Sa Đéc ghi ở làng Tân Đông bên sông Tiền (nay thuộc thành phố Sa Đéc, tỉnh Đồng Tháp) [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Bài báo in mốc “Năm 1877 ông được thăng chức Cai cơ” nằm giữa các sự kiện năm 1774 và năm 1782, đây là lỗi in ấn về niên đại của bài báo [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Một người Quảng lưu lạc”, 01/08/2021, https://baodanang.vn/mot-nguoi-quang-luu-lac-3034818.html, truy cập 23/10/2026.
