“Cửa Hàn” nghĩa là cửa sông Hàn. Trong nhiều thế kỷ, chữ ấy vừa chỉ một cửa biển vừa chỉ cả vùng Đà Nẵng [2]. Trên bản đồ của Alexandre de Rhodes đã có chữ “Cuahan”; xem bài Tourane và tên gọi Đà Nẵng.
Một cửa biển giữ kinh đô
Tại tọa đàm của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đà Nẵng ngày 8/5/2026, các nhà nghiên cứu gọi Cửa Hàn là nơi từng giữ vai trò “yết hầu” bảo vệ kinh đô Phú Xuân [2]. Từ thời Gia Long đến Tự Đức, triều Nguyễn liên tục xây thêm các công trình phòng thủ quanh vịnh Đà Nẵng [2]. Hạt nhân là thành Điện Hải và thành An Hải. Quanh đó có đồn Định Hải và các đồn lũy Hải Châu, Phước Ninh, Thạc Gián [2].
Năm 1813, vua Gia Long cho dựng đài Điện Hải ngay cửa sông Hàn. Năm 1823, vua Minh Mạng cho xây lại đài bằng gạch ở chỗ hiện nay, cạnh Trung tâm hành chính thành phố [1]. Hệ thống phòng thủ này là nơi diễn ra cuộc chiến 1858–1860 với liên quân Pháp – Tây Ban Nha, do Nguyễn Tri Phương chỉ huy phía triều Nguyễn [2].
Con đường thủy nội địa từ Cửa Hàn xuống Hội An đi theo sông Cổ Cò.
Đề xuất công viên Vườn Nhật Nguyệt
Cũng tại tọa đàm ngày 8/5/2026, một công ty mỹ thuật trình bày phác thảo công viên văn hóa Vườn Nhật Nguyệt. Công viên sẽ nằm trên đường Như Nguyệt, dưới chân cầu Thuận Phước, kéo tới cạnh công viên phần mềm số 2 [1]. Đây là chỗ được xác định là vị trí gốc của đài Điện Hải năm 1813 [1][2]. Phương án có hai giai đoạn [1]:
- giai đoạn 1 rộng 3.300 m², gồm đài Nhật Nguyệt, cổng tam quan, sân vườn và chiếu sáng;
- giai đoạn 2 rộng 17.500 m², là một “hành lang ký ức sinh thái”.
Đến lúc viết bài này, đây mới là đề xuất trình bày tại tọa đàm. Lãnh đạo thành phố nói sẽ “lắng nghe, vận dụng” vào quy hoạch [1], nhưng chưa có quyết định đầu tư.
Các công trình văn hóa khác quanh Cửa Hàn được nhắc tại tọa đàm gồm Bảo tàng Đà Nẵng ở số 42 Bạch Đằng, Bảo tàng Điêu khắc Chăm và thành Điện Hải [2].
Tên gọi
Năm 2024, Trung tâm Lưu trữ lịch sử thành phố mở triển lãm gần 200 tài liệu lấy tên “Từ cửa Hàn hướng đến thành phố đáng sống” [3]. Cái tên ấy cho thấy Cửa Hàn vẫn được coi là điểm khởi đầu của thành phố.
Điều còn chưa rõ
- Ở tọa đàm năm 2026, một lãnh đạo thành phố nói tên “Đà Nẵng” bắt nguồn từ tiếng Chăm “Daknan” và năm 1835, thời Minh Mạng, tên Cửa Hàn được chính thức ghi nhận [2]. Đây là lời phát biểu, chưa kèm dẫn chứng tư liệu. Năm 1835 cũng là năm đồn Điện Hải đổi thành thành Điện Hải, nên hai việc có thể đã bị nhập vào nhau.
- Bờ cửa sông đã thay đổi bao nhiêu từ năm 1813 đến nay (việc dời đài năm 1823 được giải thích là do xói lở): bài chưa có bản đồ so sánh.
- Đề xuất Vườn Nhật Nguyệt có được duyệt hay không: chưa có thông tin.
Nguồn tham khảo
- Tuổi Trẻ, “Đề xuất nghiên cứu dựng công viên văn hóa Vườn Nhật Nguyệt tại Cửa Hàn, Đà Nẵng”, 8/5/2026, https://tuoitre.vn/de-xuat-nghien-cuu-dung-cong-vien-van-hoa-vuon-nhat-nguyet-tai-cua-han-da-nang-20260508162428513.htm, truy cập 18/10/2026.
- Báo Văn hóa, “Dấu ấn triều Nguyễn tại Cửa Hàn: Gợi mở không gian di sản cho đô thị tương lai”, 5/2026, https://baovanhoa.vn/van-hoa/dau-an-trieu-nguyen-tai-cua-han-goi-mo-khong-gian-di-san-cho-do-thi-tuong-lai-225951.html, truy cập 18/10/2026.
- Sài Gòn Giải Phóng, “Đà Nẵng: Từ cửa Hàn hướng đến thành phố đáng sống”, 29/8/2024, https://www.sggp.org.vn/da-nang-tu-cua-han-huong-den-thanh-pho-dang-song-post756302.html, truy cập 18/10/2026.