Sông Nam Ô là dòng nước chảy theo hướng nam bắc, đóng vai trò như chiếc đai che chắn phía sau làng Nam Ô hướng mặt ra biển [1]. Con sông nhận nước từ dòng lớn sông Cu Đê ở phía bắc trước khi chảy ra cửa biển Vũng Thùng và cấp nước cho cánh đồng lúa Xuân Thiều [1]. Làng Nam Ô trước tháng 7/2025 thuộc phường Hòa Hiệp Nam, quận Liên Chiểu; nay thuộc địa bàn phường Hải Vân [1].
Dòng chảy và ghi chép trong thư tịch cổ
Sông Nam Ô tồn tại lâu đời theo trục nam bắc, uốn quanh làng cổ Nam Ô [1]. Ở phía bắc, sông đón nhận dòng nước từ sông Cu Đê trước khi xuôi dòng ra cửa biển Vũng Thùng [1]. Nguồn nước từ con sông này tưới tiêu cho cánh đồng Xuân Thiều qua nhiều vụ mùa [1]. Ở đầu sông phía nam, cư dân đắp các con đập ngăn dòng giữ nước làm ruộng nên nơi đây còn được gọi là nhánh sông cụt ngọn [1].
Địa danh này từng xuất hiện trong các bộ địa chí xưa. Khi làng chưa đổi tên xã hiệu, sách Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn chép trong mục Sông Cu Đê rằng nước sông Hoa Ổ chảy vào làm sông Cu Đê rồi đổ ra cửa biển [1]. Đến năm 1864 dưới thời Tự Đức thứ 16, tú tài Trần Nhật Tĩnh người xã Quan Nam (bài báo ghi nay là thôn Quan Nam, xã Hòa Liên) biên soạn cuốn Hòa Vang huyện chí đã ví von sông Hóa Ổ như ngậm dòng nước biếc và khen ngợi cảnh sắc nơi đây là thắng cảnh của vùng đất Hòa Vang [1]. Dòng nước làm điểm tựa phía sau làng chài cũng đi vào câu ca dao truyền miệng [1]:
“Nam Ô không ở là quê Sông sau biển trước núi kề một bên”
Nguồn giải thích từ “quê” trong câu mang nghĩa mộc mạc, ý nói người không chọn Nam Ô làm chốn cư ngụ là chưa biết nhìn nhận phong cảnh nơi này [1].
Rừng ngập mặn Cấm Giá ở bờ tây
Bên bờ tây dòng sông từng tồn tại khu rừng ngập mặn Cấm Giá [1]. Dải rừng nguyên sinh này gồm cây bần, cây giá mọc trải dài theo hướng nam bắc; khi đến cửa sông Cu Đê thì ngoặt sang hướng tây, cộng sinh cùng cây ô rô kéo dài lên tận bến đò làng Thủy Tú [1]. Rừng mọc ken dày với hàng nghìn gốc bần và giá cắm rễ vào vùng đất sình lầy ngập nước, là nơi trú ngụ của nhiều đàn cò trắng và nơi phụ nữ địa phương đi nhủi cá bống vào lúc chiều muộn [1]. Theo quan niệm phong thủy của người dân địa phương, cánh rừng Cấm Giá còn có tác dụng làm bức bình phong che chắn gió cho đất làng Nam Ô [1].
Hệ sinh thái nước lợ dưới chân rừng Cấm Giá cung cấp nguồn thủy sản phong phú, tạo sinh kế cho nhiều gia đình làm nghề chài lưới ven sông [1]. Đời sống sông nước nơi đây từng gắn với những chiếc rớ ngao kẽo kẹt trong đêm, ánh đèn soi cá tôm và tiếng gõ đuổi cá của người làm nghề lưới [1].
Cảng sông, bến chợ và sự đổi thay
Bên bờ đông sông Nam Ô từng hình thành bến đò và cảng sông tấp nập buôn bán [1]. Chợ bờ đông thu hút nông lâm sản từ các làng đầu nguồn sông Cu Đê, kể cả đồng bào Cơ tu từ các bản Tà Lang, Giàn Bí thuộc xã Hòa Bắc cũ xuôi dòng về trao đổi hàng hóa [1].
Theo lời kể trong bài báo, vào thời điểm cầu Nam Ô chưa bắc qua làm hẹp cửa sông, những đôi mành cơm của ngư dân Xóm Quán chuyên đánh bắt cá cơm và cá nục thường xuyên chở đầy cá tôm cập bến sông [1]. Các thuyền buôn ghe bầu từ nhiều tỉnh thành đưa sản vật miền trong như muối Đề Gi và kiệu hũ sành Bàu Trúc ra bến sông để cung ứng cho nghề làm nước mắm Nam Ô [1]. Cảnh buôn bán trên bến dưới thuyền diễn ra nhộn nhịp [1].
Theo bài viết, bờ tây hiện triển khai dự án khu đô thị mới, dòng nước bị thu hẹp lại như một con kênh và không còn giữ màu xanh xưa, thủy sản cũng giảm sút [1]. Chiếc cầu Gami Thủy Tú được bắc qua sông nối từ khu bến chợ bờ đông sang bờ tây [1].
Tra cứu liên quan
- Địa danh lân cận: làng Nam Ô, phường Hải Vân, đèo Hải Vân.
- Sông ngòi và công trình: sông Cu Đê, cầu đường sắt Nam Ô.
- Nghề truyền thống: nước mắm Nam Ô.
Điều còn chưa rõ
- Ranh giới và diện tích cụ thể còn lại của khu rừng ngập mặn Cấm Giá trong giai đoạn hiện nay [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm chính xác hình thành các con đập ở đầu sông phía nam dùng tưới tiêu cho cánh đồng Xuân Thiều [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Nhớ chuyện sông Nam Ô xưa”, 13/03/2022, https://baodanang.vn/nho-chuyen-song-nam-o-xua-3234210.html, truy cập 24/10/2026.