Làng Bảo An nằm ở trung tâm vùng Gò Nổi, kẹp giữa hai nhánh của sông Thu Bồn [1]. Làng gồm hai thôn Bảo An Đông và Bảo An Tây (trước 7/2025: xã Điện Quang, thị xã Điện Bàn), nay thuộc xã Gò Nổi [1]. Làng được biết đến với truyền thống học hành đỗ đạt cùng các nghề thủ công như làm đường mía, ươm tơ dệt vải và nấu rượu [1].
Lịch sử thành lập và các lần đổi tên
Theo một số tài liệu do Lê Thí dẫn lại trên Báo Quảng Nam, làng được thành lập từ giữa thế kỷ 15 do tổ tiên ba tộc họ chính là Nguyễn, Phan, Ngô, về sau có thêm họ Phạm và Thái [1]. Các tộc họ này có quê gốc ở huyện Nghi Xuân, Thừa tuyên Nghệ An, theo vua Lê Thánh Tông đi bình Chiêm năm 1471 rồi ở lại khai phá vùng đất mới [1]. Ban đầu các tộc họ đến khai khẩn vùng Hòa Đa ở phía bắc sông Thu Bồn, sau đó mới vượt sông sang vùng Bảo An [1].
Tên làng thay đổi qua nhiều thời kỳ lịch sử [1]: – Ban đầu làng có tên Phi Phú (tác giả nêu nghi vấn có thể là làng Thi Phụ trong sách Ô Châu cận lục) [1]. – Thời chúa Nguyễn, làng đổi tên thành làng Phú An, Phú An Đông, Phú An Tây [1]. – Thời Tây Sơn, làng mang tên Tây Nhị xã [1]. – Sang thời nhà Nguyễn, theo Địa bạ triều Gia Long soạn năm 1812, làng đổi thành Bảo Đông và Bảo Tây nhị xã [1]. – Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, làng mang tên danh nhân Hoàng Diệu [1]. – Sau năm 1954, làng thuộc xã Phú Tân, sau đó thuộc xã Điện Quang (bị gián đoạn giai đoạn 1954 – 1975) [1]. Từ 7/2025, đất làng thuộc xã Gò Nổi.
Dân gian trước đây truyền tụng câu ca về vùng đất này: “Cây da mô cao bằng cây da Bàn Lãnh. Đất mô thanh cảnh bằng đất Bảo An” [1]. Đình làng Bảo An được xây dựng năm 1702, nhiều lần bị phá hoại và xây lại, đến năm 2013 được công nhận Di tích văn hóa lịch sử cấp tỉnh [1].
Truyền thống khoa bảng và danh nhân
Dưới thời nhà Nguyễn, làng Bảo An có 2 phó bảng, 16 cử nhân và 27 tú tài, chiếm 17% tổng số người đỗ trung đại khoa của cả huyện Điện Bàn cũ [1].
Làng là quê hương của nhiều nhân vật lịch sử và văn hóa như Phan Khôi, Phan Thành Tài, Nguyễn Bá Trác, Lương Khắc Ninh, Xuân Tâm, Nguyễn Đình, Phan Thanh và Phan Bôi [1].
Các nghề thủ công truyền thống
Do nằm ven sông có các bãi bồi màu mỡ, người dân làng Bảo An trồng mía và dâu tằm từ rất sớm, tạo nền tảng cho ba nghề thủ công gắn liền với nhau [1].
Về nghề đường mía, có ý kiến cho rằng nghề xuất hiện từ năm 1680 khi người Hoa tộc Lương đến đây buôn bán và sản xuất đường [1]. Tác giả bài báo nhận định nghề đường có thể đã ra đời trước đó và chính tiềm năng nghề đã thu hút thương nhân đến định cư [1]. Người làng làm ra nhiều loại đường như đường bát, đường muỗng, đường cát để bán đi các nơi và được người phương Tây khen ngợi [1]. Bến sông của làng từng mang tên bến Đường [1]. Nhà văn Phan Khôi từng nhắc việc bà cố của ông buôn đường với thương cảng Hội An tạo nguồn lực nuôi con thi cử đỗ đạt [1]. Việc triều Nguyễn đào sông Vĩnh Điện cũng có một phần liên quan đến nhu cầu vận chuyển đường từ Bảo An [1].
Nghề dệt tại làng ra đời muộn hơn nhưng đạt trình độ kỹ thuật cao [1]. Cùng các làng Mã Châu, Thi Lai, Đông Yên, Bảo An làm ra thứ vải lụa mà Lê Quý Đôn có nhắc trong Phủ biên tạp lục, và sản phẩm dệt của làng góp phần vào hoạt động của Phong trào Duy tân đầu thế kỷ XX [1]. Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Xuân từng dẫn câu ca dao: “Tiếng đồn con gái Bảo An/ Sáng mua vải sợi, tối đan mành mành” [1]. Trước năm 1945, chợ Bảo An có khu Đình Thị họp vào mỗi buổi sáng để gom vải cây vận chuyển đi tiêu thụ ở Huế, Quảng Ngãi, Tam Kỳ, Sài Gòn, thậm chí sang Nông Pênh và Hồng Kông [1].
Tận dụng phụ phẩm mật mía từ nghề đường kết hợp cùng gạo nếp và men thuốc bắc, người làng còn phát triển nghề nấu rượu bằng dụng cụ đồ gốm [1]. Tác giả bài viết cũng nhắc tới một giả thuyết chưa được xác minh rằng liệu loại rượu Hồng Đào của xứ Quảng có bắt nguồn từ nghề nấu rượu làng Bảo An hay không [1].
Dấu ấn quy hoạch nông thôn
Bên cạnh hoạt động nông nghiệp, làng sớm phát triển thương mại thông qua đường thủy sông Thu Bồn nối Hội An và sông Vĩnh Điện nối Đà Nẵng [1]. Tác giả trích dẫn nhận xét của nhà nghiên cứu Đà Linh năm 2002 về bản đồ làng năm 1934, cho thấy đường làng ngõ xóm được kẻ ô vuông vắn, có quy hoạch vườn tược và nhà cửa theo lề lối quy củ [1]. Theo lời kể của bà Phan Thị Miều, vào những năm 1937 – 1944, phụ nữ Bảo An đi chợ đã mặc áo dài và trang điểm mang nét ảnh hưởng của lối sống đô thị Đà Nẵng và Hội An [1].
Tra cứu liên quan
- Địa bàn liên quan: xã Gò Nổi, Địa bạ xứ Quảng
- Nhân vật quê Bảo An: Phan Khôi, Phan Thành Tài, Hoàng Diệu
- Đường thủy kết nối: sông Thu Bồn, sông Vĩnh Điện, phường Hội An
Điều còn chưa rõ
- Việc làng Phi Phú có phải là làng Thi Phụ ghi trong Ô Châu cận lục hay không chỉ là phỏng đoán của tác giả, chưa có tài liệu khẳng định chắc chắn [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Mốc thời gian năm 1680 người Hoa tộc Lương đến làng và thời điểm chính xác nghề làm đường ra đời còn ý kiến khác nhau [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Mối liên hệ giữa rượu làng Bảo An và rượu Hồng Đào xứ Quảng chỉ là giả thuyết nêu trong bài viết, chưa có tư liệu lịch sử xác thực [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Làng Bảo An ngày trước”, 25/12/2016, https://baodanang.vn/lang-bao-an-ngay-truoc-3100215.html, truy cập 24/10/2026.
