Dinh Bà và miếu Bạch Hổ Sơn Quân tọa lạc cạnh cây cốc cổ thụ ở làng Mỹ Sơn (trước 7/2025: xã Duy Phú, huyện Duy Xuyên), nay thuộc xã Thu Bồn [1]. Nơi đây lưu giữ nhiều truyện kể dân gian của cư dân xóm Thượng và có lễ cúng lệ hằng năm vào ngày 20 tháng 2 âm lịch [1]. Tác giả Thái Mỹ trên Báo Đà Nẵng nêu rõ việc thờ cúng Bà Mỹ Sơn hoàn toàn khác biệt với tục thờ cúng Bà Thu Bồn ở ven sông Thu Bồn [1].
Nguồn gốc làng và các truyện kể về dinh Bà
Dinh Bà tọa lạc trên một gò đất cỏ tranh sát đường làng, bên cạnh cây cốc cổ thụ cao lớn [1]. Không ai rõ dinh Bà hình thành chính xác từ năm nào, song dân gian lưu truyền nhiều câu chuyện về sự ra đời của dinh [1].
Theo truyện kể dân gian, vùng đất này xưa kia chưa có tên làng, là khu rừng nguyên sinh rậm rạp và thuộc đất cấm [1]. Vua Champa ban lệnh lấy đất sét vùng này nung gạch để xây dựng thánh địa Mỹ Sơn [1]. Khi các đền đài trong thung lũng hoàn thành, làng Bửu Sơn được hình thành rồi đổi tên thành làng Mỹ Sơn [1]. Tại xóm Thượng, bốn tộc họ đến định cư sớm nhất gồm Nguyễn, Trần, Phan và Đinh với 24 hộ dân [1].
Dân làng lưu truyền hai hiện tượng lạ vào ban đêm trong khoảng từ mồng 1 đến mồng 10 tháng 2 âm lịch [1]. Truyện kể thứ nhất cho rằng từ giờ Hợi đến giờ Tý, một vệt trắng mềm mại như dải lụa xuất hiện trên đỉnh Hòn Đền thuộc dãy Hòn Tàu bay xuống ngọn cây cốc, sau đó bay tiếp về phía bắc hướng tới lăng Bà Thu Bồn [1]. Truyện kể thứ hai nhắc tới một quả cầu lửa lớn từ Hòn Đền bay ra, sà xuống ngọn cây cốc rồi bay tiếp về phía lăng Bà [1]. Người dân địa phương coi đó là lúc “Bà về” nên đã dựng một ngôi miếu nhỏ cạnh cây cốc để thờ [1].
Một truyện kể dân gian khác cho biết từng có người đàn bà mù đến ngủ dưới gốc cây cốc [1]. Khi dân làng hỏi thăm, bà cho biết mình là nữ tướng của vua Mây, mất trong trận mạc và được phong tặng Bô Bô phu nhân thượng đẳng thần, trú ngụ tại cây cốc này [1]. Người dân xóm Thượng sau đó lập miếu thờ và chọn ngày 20 tháng 2 âm lịch hằng năm làm ngày dâng lễ cầu quốc thái dân an, mùa màng no đủ [1]. Bài báo khẳng định việc thờ cúng Bà làng Mỹ Sơn hoàn toàn khác biệt với thờ Bà Thu Bồn (xem thêm Lễ hội Bà Thu Bồn) [1].
Biến cố lịch sử và quá trình tôn tạo
Miếu thờ Bà đã trải qua nhiều đợt sửa chữa của dân làng [1]. Đến năm 1926, miếu được xây kiên cố bằng gạch cùng thời điểm với ngôi đình làng ở bên cạnh [1]. Ngôi miếu này có các hàng trụ kèo chạm trổ tứ linh và mái lợp ngói âm dương [1].
Năm 1967, bom dội xuống khu vực khiến cả đình làng Mỹ Sơn và miếu Bà bị sập đổ hoàn toàn [1]. Riêng cây cốc cổ thụ vẫn đứng vững dù thân cây mang nhiều vết tích chiến tranh [1].
Sau nhiều năm đổ nát, đến năm 2009 miếu Bà mới được dân làng dựng lại ở mức đơn sơ và chính thức mang tên dinh Bà làng Mỹ Sơn [1]. Năm 2017, dinh Bà tiếp tục được nâng cấp với quy mô khang trang hơn nhờ đóng góp chủ lực của một doanh nghiệp cùng sự chung tay của dân làng [1]. Đến đầu năm 2023, các hạng mục phụ trợ gồm cổng ra vào, đường dẫn vào dinh và tường rào xung quanh mới hoàn thiện [1].
Miếu Bạch Hổ Sơn Quân dưới gốc cây cốc
Ngay dưới tán cây cốc cổ thụ, cạnh dinh Bà còn có một ngôi miếu nhỏ thờ ngài Bạch Hổ Sơn Quân [1]. Các cụ cao niên trong làng cho biết ngôi miếu này xuất hiện từ đầu thế kỷ XIX [1].
Theo truyện kể địa phương, khi làng Mỹ Sơn còn thưa thớt dân cư, vị trí gần dãy Hòn Tàu và Hòn Đền khiến thú dữ hay vào làng bắt gia súc [1]. Thời đó có một con cọp trắng lớn về làng phá hoại, từng bắt một người phụ nữ là vợ của ông Tơ [1]. Mỗi khi bắt mồi xong, con cọp trắng thường lên đồi nằm nghỉ dưới bóng cây cốc sum sê [1]. Dân làng đã nhiều lần họp bàn tìm cách xua đuổi hay tiêu diệt cọp nhưng không thành công [1].
Sau một thời gian, con cọp trắng không còn xuất hiện và dân làng cho rằng nó đã chết [1]. Theo truyện kể, dân làng vẫn sợ con cọp dữ dù đã chết, nên lập miếu thờ ngay vị trí gốc cây cốc nơi cọp từng nằm nghỉ, tôn xưng là Bạch Hổ Sơn Quân, cầu cho tai qua nạn khỏi để yên ổn cày cấy [1]. Từ đó về sau, cùng với lễ cúng Bà vào ngày 20 tháng 2 âm lịch, dân làng chuẩn bị một mâm lễ riêng đặt tại miếu Bạch Hổ Sơn Quân [1]. Lễ vật chính là một thủ heo để sống nguyên lông, phủ lớp mỡ chài [1].
Tra cứu liên quan
- Địa chỉ hành chính mới: xã Thu Bồn, xem bảng tra phường, xã mới
- Di tích cùng khu vực: Thánh địa Mỹ Sơn
- Lễ hội thờ Bà ở vùng lân cận: Lễ hội Bà Thu Bồn
- Dòng sông chảy qua vùng Thu Bồn: sông Thu Bồn
Điều còn chưa rõ
- Năm khởi lập chính xác của miếu Bà trước đợt xây gạch năm 1926 chưa có văn bia hay tài liệu ghi chép cụ thể [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thân thế lịch sử của vua Mây và nữ tướng được nhắc đến trong truyện kể Bô Bô phu nhân [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm cụ thể miếu Bạch Hổ Sơn Quân được dựng lần đầu trong thế kỷ XIX [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Dinh Bà và miếu Bạch Hổ Sơn Quân làng Mỹ Sơn”, 16/04/2023, https://baodanang.vn/dinh-ba-va-mieu-bach-ho-son-quan-lang-my-son-3235689.html, truy cập 27/10/2026.
