Hai bên bờ sông Thu Bồn có hai lăng thờ cùng một bà, cách nhau khoảng 15 km [3]. Người làng gọi bà là Bà Thu Bồn, theo tên sông; bài vị ghi Bô Bô phu nhân [3]. Mỗi năm vào tháng Hai âm lịch, hai nơi mở hội Lệ Bà.
Bà là ai
Truyện kể không thống nhất. Báo chí ghi lại ít nhất ba dị bản [1][3]:
- Bà là con gái nhà phú hộ, tài đức, không lấy chồng, mất trưa ngày 12 tháng 2 âm lịch; dân làng lập lăng và lấy ngày ấy làm ngày hội [3].
- Bà là một nữ tướng Chăm. Khi bị quân vua Lê Thánh Tông đuổi, bà chạy về hướng Mỹ Sơn, tới làng Thu Bồn thì tóc vướng cành cây, ngã khỏi lưng voi mà chết; dân thương tình lập dinh thờ [3]. Từ chuyện này mà có tục con gái tóc dài đi ngang lăng sợ bị quở, xưa có người cắt lọn tóc dâng bà [3].
- Bà là nữ tướng nhà Lê tên Bô Bô, không phải người Chăm [3]. Báo Văn Hóa còn ghi thêm thuyết bà là công chúa vua Mây [1].
Một thuyết khác nói bà mất ở phường Rạnh, xã Quế Trung, nơi có lăng thờ lâu đời; thi thể trôi theo sông về làng Thu Bồn và được chôn ở đó [3]. Vì vậy cả hai nơi đều có lăng và đều mở hội.
Báo Văn Hóa (2026) coi đây là tín ngưỡng thờ Mẫu, mang dấu giao thoa Việt – Chăm trong quá trình người Việt lập làng ven sông; lễ hội có hơn 300 năm [2].
Phần lễ
Các nghi thức chính: rước sắc, rước nước, đại tế, hoàn sắc [1][2]. Ở làng Thu Bồn Đông, đúng 6 giờ 30 sáng 12/2 âm lịch, thuyền rước nước đi ngược lên thượng nguồn lấy một bình nước về lăng [4]. Khi thuyền về bến, đoàn cờ ngũ hành, lọng, kiệu rước từ bến sông về lăng Bà; tới lăng thì đại lễ xong và dân làng vào hội đua thuyền [4].
Sắc phong của bà không để ở lăng. Năm 2017, cụ Thái Văn Lịch, hơn 80 tuổi, chủ bái hơn 40 năm, là người giữ sắc; ngày hội cụ rước sắc ra lăng, tan hội rước về nhà [4]. Cụ kể việc giao giữ sắc bắt đầu sau khi lăng Bà được công nhận di tích cấp tỉnh, khoảng năm 2005 [4].
Phần hội
Đua thuyền nam, nữ là trò chính, cùng hô bài chòi, hát tuồng, kéo co, đi cà kheo, thả hoa đăng trên sông, thi nấu cơm, têm trầu [1][2]. Năm 2017, Báo Văn Hóa kể chuyện ông Bo Trầu, người Chăm ở Ninh Thuận, hơn 10 năm liền đi gần 700 km về dự hội [4].
Tra cứu liên quan
Lịch lễ hội Đà Nẵng, đua thuyền truyền thống, lễ hội Bà Phường Chào, lễ rước Cộ Bà Chợ Được, thánh địa Mỹ Sơn.
Điều còn chưa rõ
- Quế Trung trước sáp nhập thuộc huyện nào: bài năm 2010 ghi huyện Quế Sơn [3], bài năm 2026 ghi huyện Nông Sơn [2]; có thể do huyện Nông Sơn được tách ra sau. [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Năm 2026 hội chính tổ chức ở xã Nông Sơn [2]; không rõ phía xã Thu Bồn có mở hội riêng năm ấy hay không.
- Quyết định công nhận di sản quốc gia (số, ngày) chưa đối chiếu được văn bản gốc.
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Văn Hóa, “Lễ hội Bà Thu Bồn”, 30/3/2018, https://baovanhoa.vn/van-hoa/le-hoi-ba-thu-bon-48299.html, truy cập 19/10/2026.
- Báo Văn Hóa, “Sông nước Thu Bồn rộn ràng vào hội”, 25/3/2026, https://baovanhoa.vn/van-hoa/song-nuoc-thu-bon-ron-rang-vao-hoi-214243.html, truy cập 19/10/2026.
- Báo Pháp Luật Việt Nam, “Huyền thoại bà Thu Bồn”, 26/4/2010, https://baophapluat.vn/huyen-thoai-ba-thu-bon-post100137.html, truy cập 19/10/2026.
- Báo Văn Hóa, “Những người giữ hội Lệ Bà”, 15/2/2017, https://baovanhoa.vn/dieu-tra/nhung-nguoi-giu-hoi-le-ba-1061.html, truy cập 19/10/2026.