Bài tản văn “Tản mạn xe và Tourane/Đà Nẵng” của Bùi Văn Tiếng (Báo Đà Nẵng, 2019) điểm lại các loại xe từng chạy ở thành phố: xe kéo, xích lô đạp, xe lam, xe đò của hãng Pháp S.T.A.C.A và các hãng tư nhân người Việt, xe quân sự thời chiến [1]. Bài kết hợp ảnh, tranh tư liệu với hồi ức gia đình tác giả; phần hồi ức được ghi rõ bên dưới [1].
Xe kéo, xích lô đạp và xe lam
Theo bài viết, nói đến xe ở Tourane thì trước hết là xe kéo [1]. Trong bộ sưu tập HinhanhVietNam.com, một bức tranh vẽ cảnh hai chiếc xe kéo chở khách phương Tây đi ngang qua “Tòa Đốc sứ” (cách gọi trong bài) trên đường Courbet (nay là đường Bạch Đằng) [1]. Một bức tranh khác vẽ chiếc xe kéo cỡ lớn trên đường Courbet dùng để chở nước và cần 4 – 5 người cùng kéo [1]. Theo hồi ức của tác giả Bùi Văn Tiếng, ông nội của tác giả từng làm phu xe kéo tại Tourane trong thập niên 1930 và kể lại nỗi nhọc nhằn nhất là khi hãm xe xuống dốc [1]. Đối với việc chở hàng hóa, Đà Nẵng về sau duy trì loại xe kéo tay mà dân gian quen gọi là xe ba gác [1].
Xe kéo chở người dần được thay thế bằng xích lô đạp [1]. Theo bài báo, Đà Nẵng chỉ sử dụng xích lô đạp mà không có xích lô máy như tại Sài Gòn [1]. Về phương tiện ba bánh cơ giới hóa, đô thị Đà Nẵng rất thông dụng loại xe lam [1]. Đây là xe máy ba bánh do hãng Lambretta ở Italia sản xuất, thiết kế gồm một cabin cho tài xế ngồi phía trước và thùng xe phía sau chở hàng hoặc chở gần mười hành khách, đôi khi chở thêm hai người cùng ngồi trong cabin [1].
Hãng xe S.T.A.C.A và các tuyến xe đò tư nhân
Bức ảnh chụp năm 1950 trong bộ sưu tập HinhanhVietNam.com ghi lại cảnh xe Renault đời 1927 của hãng S.T.A.C.A chở khách trên đường Courbet đi ngang qua trụ sở hãng L’U.C.I.A (Liên hiệp thương mại Đông Dương và Phi Châu, thành lập năm 1904, nay là vị trí Indochina Riverside Towers tại số 74 đường Bạch Đằng) [1]. Hãng S.T.A.C.A (Société des Transports Automobiles du Centre Annam) là doanh nghiệp xe khách kiêm chở bưu phẩm (gọi là xe thơ) của người Pháp, đặt trụ sở chính trên đường Général Galliéni (nay là đường Yên Bái) và mở chi nhánh ở Huế, Đà Lạt [1].
Trước năm 1924, hãng S.T.A.C.A độc quyền chở khách trên tuyến đường giữa Tourane và Nha Trang [1]. Mỗi ngày hãng vận hành một chuyến từ Tourane vào Nha Trang và một chuyến từ Nha Trang ra Tourane; hai xe thường gặp nhau tại Quảng Ngãi vào khoảng 12 giờ trưa [1]. Đến năm 1924, các chủ xe người Việt bắt đầu đưa xe đò vào cạnh tranh với hãng này [1].
Sau năm 1954, hoạt động xe đò của các chủ xe người Việt phát triển mạnh với các hãng như Phi Long, Tiến Lực, Nam Lộc, sử dụng dòng xe Renault Goelette 1400 cùng một số loại xe ca [1]. Đến đầu thập niên 1980, trước tình trạng thiếu hụt xăng dầu, người dân ở Đà Nẵng đã cải tạo các xe Renault Goelette 1400 từ chạy xăng sang chạy than [1]; theo chú thích của bài, cách làm này người Sài Gòn đã dùng từ đầu thập niên 1940 [1].
Trên tuyến đường Đà Nẵng – Huế, hãng xe tư nhân An Lợi tổ chức đón trả khách tại khu vực Ngã Năm [1]. Hãng sử dụng dòng xe Citroen Traction Avant nhằm tăng độ an toàn khi chạy qua địa hình hiểm trở ở đèo Hải Vân [1]. Đến đầu thập niên 1960, con đường qua đèo Hải Vân chỉ cho phép lưu thông một chiều; xe lên đến đỉnh đèo phải dừng lại nhường đường cho xe chiều ngược lại [1]. Ngoài xe đò, thành phố còn có người đi lại bằng ô tô riêng [1]. Theo hồi ức của tác giả bài báo khi học tại trường Trung học Phan Châu Trinh, một vài thầy cô tự lái ô tô đi dạy, phổ biến là dòng xe Citroen deux chevaux (thường gọi là xe “con cóc”) [1].
Xe quân sự, cầu lưỡng dụng và đề án tramway
Trong thời kỳ chiến tranh, thành phố có nhiều xe quân sự (dân gian gọi là “xe nhà binh”) phục vụ lính Mỹ, lính Nam Triều Tiên, lực lượng cảnh sát và quân đội Việt Nam Cộng hòa, phổ biến là xe GMC, xe Dodge và xe Jeep [1]. Sau năm 1975, các phương tiện này tiếp tục được tận dụng; theo hồi ức của tác giả, vào đầu thập niên 1980 khi công tác tại Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng, tác giả thỉnh thoảng đi kiểm tra dạy học ở các huyện trên xe Jeep của cơ quan [1]. Trong công tác thi công đường bộ, bài viết nhắc đến xe lu (“hủ lô”) phiên âm từ chữ “rouleau” trong tiếng Pháp dùng để đầm nén mặt đường [1].
Những cây cầu đầu tiên bắc qua sông tại Đà Nẵng như cầu Nam Ô, cầu Đỏ và cầu De Lattre de Tassigny là cầu đường sắt tích hợp với cầu đường bộ [1]. Trên các cây cầu lưỡng dụng này, xe lửa được hưởng quyền ưu tiên tuyệt đối; khi cần tách riêng tuyến đi thì thành phố làm Cầu Vồng tạo thành nút giao thông khác mức [1]. Liên quan đến đầu mối đường sắt, khi có ý tưởng di dời ga Đà Nẵng ra khỏi nội thành, GS.TSKH Bùi Văn Ga từng chủ trì nghiên cứu đề án hình thành tuyến tramway (xe điện mặt đất) [1]. Đề án nghiên cứu phương án sử dụng ga Đà Nẵng làm ga tramway trung tâm và biến đoạn đường sắt di dời thành đường bộ kết hợp đường ray tramway chìm dưới nền đường [1].
Tra cứu liên quan
- Trục đường ven sông: đường Bạch Đằng
- Đèo Hải Vân và đường bộ: đèo Hải Vân, con đường qua đèo Hải Vân
- Giao thông đường sắt và đô thị: ga Đà Nẵng, Tourane 1888 – 1918, xe buýt Đà Nẵng
Điều còn chưa rõ
- Thời điểm xích lô đạp xuất hiện lần đầu tiên ở Đà Nẵng và năm xe kéo chở người chính thức bị bãi bỏ hoàn toàn [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Cầu De Lattre de Tassigny thời Pháp nay tương ứng với cây cầu nào: bài báo không nói [CẦN KIỂM CHỨNG].
- “Tòa Đốc sứ” trong chú thích tranh là Tòa Đốc lý Tourane hay một công sở khác [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Kết quả triển khai thực tế sau nghiên cứu của đề án tuyến tramway nội đô [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Tản mạn xe và Tourane/Đà Nẵng”, 24/02/2019, https://baodanang.vn/tan-man-xe-va-tourane-da-nang-3231794.html, truy cập 27/10/2026.