Khi Toàn quyền Paul Doumer đến Tourane năm 1897, chín năm sau khi nơi này thành đất nhượng địa, ông thất vọng. Ông đếm được ba hoặc bốn tòa nhà công, chừng mười hai ngôi nhà kiểu châu Âu và một ngôi làng lều tranh, tất cả rải trên một bãi cát mênh mông [1].
Trước người Pháp: thành và thị
Giữa thế kỷ 19, Đà Nẵng là cửa ngõ thông thương với phương Tây dưới triều Nguyễn, nhưng không giống một thành phố. Cấu trúc của nó gồm hai phần quen thuộc của đô thị Việt xưa: “thành”, tức các đồn lũy như thành Điện Hải, và “thị”, tức chợ búa hai bên bờ sông [1].
Dân ít, phần lớn sống trong các làng lùi sâu về phía tây, làm ruộng và đánh cá. Ngoại thương do triều đình quản nhưng thực tế nằm trong tay Hoa kiều [1]. Một người Pháp ghé qua năm 1845 chỉ thấy nhà tranh và những công trình lớn đã đổ nát [1].
Tấm bản đồ năm 1889
Năm 1888, Tourane thành nhượng địa. Một nghị định ngày 24/5/1889 của Tổng thống Pháp ấn định tổ chức thành phố: đứng đầu là một Đốc lý, bên cạnh có Hội đồng thị xã gồm một chủ tịch và sáu nghị viên, phần đông là người Pháp [1].
Cũng năm 1889, người Pháp vẽ tấm bản đồ hiện trạng đầu tiên. Nó cho thấy một vùng cồn cát, đầm lầy và ruộng bỏ hoang, đường sá chỉ là mấy lối đất dẫn ra đường cái quan. Trong hai năm 1888–1889, một số làng dọc bờ tây sông Hàn bị dời về phía tây và phía nam để lấy đất, và phần lớn công trình phòng thủ của triều Nguyễn bị phá [1].
Một thành phố kẻ ô
Đường phố được vạch theo lưới ô đơn giản, có các trục nối trung tâm với đường quốc lộ. Các lô đất ven sông dành cho công sở; kề bên là một khu quân sự lớn, trùm lên cả tòa thành cũ [1].
Vị trí nhà ga đã được chấm sẵn trên bản đồ từ khi chưa có đường sắt. Phải đến năm 1905 nhà ga mới xong, và tuyến Tourane – Huế – Đông Hà được xây trong các năm 1906–1908 [1]. Năm 1901, thành phố có bản quy hoạch đầu tiên do người Pháp thiết kế [1].
Vì sao dừng ở 1918
Các tác giả bài nghiên cứu chọn mốc 1918 vì hai lẽ: đó là tròn ba mươi năm của nhượng địa, và sang năm 1919 nước Pháp ban hành Luật Cornudet về quy hoạch các đô thị trên một vạn dân, áp dụng cả cho thuộc địa. Từ đó, Tourane bước sang một giai đoạn quy hoạch khác [1].
Điều còn chưa rõ
Bài nghiên cứu cho biết chưa có tài liệu nào khẳng định được tác giả của các bản quy hoạch đầu tiên [1]. Số phận của những làng bị dời năm 1888–1889, dân đi đâu, được đền bù ra sao, cũng chưa được bài này viết tới.
Ít người biết
- Chín năm sau khi thành nhượng địa, Tourane mới có khoảng mười hai ngôi nhà kiểu Âu [1].
- Nhà ga có trên bản đồ trước khi có đường sắt [1].
- Tòa nhà của các Đốc lý Tourane, xây 1898–1900, nay là Bảo tàng Đà Nẵng.
Đọc tiếp
Bên ngoài khu phố Pháp, các làng vẫn giữ tên đất cũ; xem những xứ đất cũ của Đà Nẵng. Về cái tên Tourane, xem bài riêng.
Nguồn tham khảo
- Đinh Nam Đức, Lưu Thiên Hương, “Hình ảnh của vùng đất Đà Nẵng cho đến những năm đầu thế kỷ 20 thông qua các tư liệu lịch sử”, Tạp chí Khoa học và Công nghệ – Đại học Đà Nẵng, tập 22, số 1, 2024, từ tr. 23, https://jst-ud.vn/jst-ud/article/download/8820/6108/19383, truy cập 11/10/2026.
