Cuốn Từ điển tiếng Việt xuất bản lần đầu năm 1988 do Viện Ngôn ngữ học biên soạn đã được tái bản nhiều lần với hàng chục lần in và chỉnh lý [1][3]. Người giữ vai trò chủ biên cuốn từ điển này là Giáo sư Hoàng Phê, một nhà nghiên cứu ngôn ngữ quê ở Điện Bàn [1][2][3].
Gia thế và thời gian đầu tham gia cách mạng
Hoàng Phê sinh năm 1919 tại xã Điện Quang, thuộc vùng đất Điện Bàn (trước 7/2025 thuộc thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam; nay thuộc [xã Gò Nổi](/go-noi/)) [1][2][3]. Thân phụ của ông là Hoàng Kỵ, từng làm quan dưới triều vua Duy Tân và Khải Định, giữ chức Thị giảng Học sĩ [1]. Ông nội là Hoàng Văn Bảng, đỗ cử nhân và từng làm Án sát tại nhiều tỉnh miền Trung; cụ Hoàng Văn Bảng là em ruột của Tổng đốc Hà Nội [Hoàng Diệu](/hoang-dieu/) [1]. Trong gia đình, ông là anh của Giáo sư toán học [Hoàng Tụy](/hoang-tuy/), Phó Giáo sư toán học Hoàng Chúng, nhà vật lý Hoàng Quý và nhà mỹ thuật Hoàng Kiệt [1].
Sau khi đỗ tú tài phần thứ nhất vào năm 1937, ông không tiếp tục học mà đi dạy tư môn lịch sử và địa lý [1][2]. Đến cuối năm 1946, ông tham gia cách mạng [2]. Từ tháng 1 đến tháng 6/1947, ông phụ trách công tác tuyên truyền kháng chiến tại huyện Nông Cống, tỉnh Thanh Hóa và được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam [2]. Từ tháng 7/1947 đến tháng 12/1949, ông tiếp tục công tác tại Thanh Hóa với chức vụ Phó trưởng Ty Tuyên truyền kiêm Hiệu trưởng Trường trung học Phan Tây Hồ [2].
Từ tháng 1/1950 đến tháng 9/1953, ông làm cán bộ tại Trung ương Đoàn Thanh niên Cứu quốc [2]. Sau đó, từ tháng 9/1953 đến tháng 7/1955, ông được cử theo học tại Trường Nguyễn Ái Quốc [2]. Giai đoạn từ tháng 7/1955 đến tháng 10/1959, ông là cán bộ Trung ương Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam [2]. Nguồn báo Quân đội nhân dân cũng ghi nhận ông từng lên vùng Việt Bắc tham gia kháng chiến [3].
Xây dựng ngành ngôn ngữ học và từ điển học
Tháng 10/1959, ông chuyển sang công tác trong lĩnh vực khoa học tại Ủy ban Khoa học Nhà nước, nhận nhiệm vụ làm Tổ trưởng Tổ Ngôn ngữ học thuộc Viện Văn học [1][2][3]. Cuối những năm 1950 và đầu những năm 1960, trên cương vị tổ trưởng, ông đã viết báo cáo khoa học và tổ chức hội thảo để hoàn thiện đề án cải tiến chữ quốc ngữ, nhưng do điều kiện khách quan đề án này không được triển khai thực hiện [4].
Năm 1968, khi Viện Ngôn ngữ học được thành lập trên cơ sở Tổ Ngôn ngữ học, ông là một trong bốn cán bộ được giao nhiệm vụ thành lập viện [2][3]. Kể từ đó cho đến khi nghỉ hưu vào năm 1997, ông công tác tại Viện Ngôn ngữ học với tư cách cán bộ nghiên cứu và nghiên cứu viên cao cấp [2][3]. Ông cũng đảm nhiệm vị trí Phó Tổng biên tập của Tạp chí Ngôn ngữ và là Chủ tịch đầu tiên của Hội Ngôn ngữ học Việt Nam [2].
Năm 1980, trong đợt phong học hàm đầu tiên của Việt Nam, ông được phong chức danh Phó giáo sư, sau đó được phong hàm Giáo sư vào năm 1984 [1][2]. Sau khi nghỉ hưu, năm 1995 ông sáng lập Trung tâm Từ điển học, giữ vị trí Giám đốc và Chủ tịch Ban điều hành trung tâm cho đến những ngày cuối đời [2][3].
Biên soạn từ điển và quan điểm chuẩn hóa tiếng Việt
Trong sự nghiệp học thuật, Giáo sư Hoàng Phê đã công bố nhiều công trình nghiên cứu, gồm 9 cuốn sách viết riêng cùng nhiều cuốn sách viết chung [3]. Ông chỉ đạo xây dựng hệ thống phiếu tư liệu ngôn ngữ lên tới hàng triệu phiếu để phục vụ công tác làm từ điển [4].
Thành tựu lớn nhất của ông là công trình biên soạn cuốn Từ điển tiếng Việt do Viện Ngôn ngữ học thực hiện và ông làm chủ biên, xuất bản lần đầu năm 1988 [1][2][3][4]. Bộ từ điển này được Thủ tướng Phạm Văn Đồng viết lời tựa, đánh giá là cuốn từ điển tiếng Việt đầu tiên do một tập thể cán bộ ngôn ngữ học biên soạn trên cơ sở tư liệu tương đối đầy đủ [1]. Cuốn sách được tái bản nhiều lần, trong đó có hai lần sửa chữa và bổ sung lớn vào các năm 1992 và 2000 [1][2].
Bên cạnh đó, ông cùng Từ Lâm và Nguyễn Lân biên soạn Từ điển chính tả phổ thông (1963), cùng Đào Thản và Lê Xuân Hiền biên soạn Từ điển chính tả tiếng Việt (1985) [1]. Năm 1989, ông xuất bản chuyên luận “Lôgic ngôn ngữ học: Qua cứ liệu tiếng Việt” [2][3]. Năm 1996, ông cho ra đời cuốn Từ điển Vần [3]. Năm 1999, ông xuất bản công trình Chính tả tiếng Việt, tìm ra các quy tắc theo hệ thống cho các âm tiết và cặp âm tiết có vấn đề chính tả [1][3]. Ông cũng là nhà ngôn ngữ học đầu tiên ở Việt Nam ứng dụng công nghệ thông tin vào việc xây dựng ngân hàng dữ liệu từ ngữ tiếng Việt và biên soạn từ điển bằng máy tính [1][2]. Tuy nhiên, công trình Từ điển Hán Việt mà ông dành nhiều tâm trí biên soạn trong những năm cuối đời vẫn chưa kịp hoàn thành [2].
Về mặt lý luận, ông quan niệm chuẩn hóa tiếng Việt trước hết phải chuẩn chính tả [3]. Theo ông, chuẩn vừa là một phạm trù ngôn ngữ, vừa là một phạm trù xã hội – lịch sử, được hình thành qua sự chấp nhận của xã hội chứ không phải áp đặt cá nhân [3]. Ông chủ trương tránh chuẩn hóa cứng nhắc và nhìn nhận hiện tượng “lưỡng khả” khi chuẩn cũ và chuẩn mới cùng song song tồn tại [3].
Khen thưởng và qua đời
Giáo sư Hoàng Phê qua đời ngày 29/1/2005 tại Hà Nội [1][2][4]. Trong quá trình công tác, ông được trao tặng Huân chương Kháng chiến hạng nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước hạng nhất, Huân chương Lao động hạng nhất và Huy hiệu 50 năm tuổi Đảng [2].
Ngày 30/8/2005, Chủ tịch nước ký quyết định tặng Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ cho công trình Từ điển tiếng Việt (giải thưởng tập thể do ông làm chủ biên) và cụm công trình cá nhân của ông gồm bốn tác phẩm: Lôgic ngôn ngữ học, Từ điển chính tả, Từ điển vần và Chính tả tiếng Việt [1][3].
Tra cứu liên quan
- Quê hương: [Gò Nổi](/go-noi/), [phường Điện Bàn](/phuong-dien-ban/)
- Gia tộc: [Hoàng Diệu](/hoang-dieu/), [Hoàng Tụy](/hoang-tuy/)
- Nhân vật cùng quê: [Phan Khôi](/phan-khoi/)
- Danh sách nhân vật: [danh nhân xứ Quảng](/danh-nhan-xu-quang/)
Điều còn chưa rõ
- Ngày sinh của ông chưa thống nhất giữa các nguồn: Báo Nhân Dân ghi ngày 15/7/1919 [2], trong khi Báo Đà Nẵng ghi ngày 17/7/1919 [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tên làng quê quán: Báo Đà Nẵng ghi làng Xuân Đài, xã Điện Quang [1], trong khi Báo Quân đội nhân dân ghi làng Bảo An, phủ Điện Bàn [3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Mối quan hệ họ tộc với Tổng đốc Hoàng Diệu: Báo Đà Nẵng nêu ông nội Hoàng Văn Bảng là em ruột của Tổng đốc Hoàng Diệu [1], còn Báo Quân đội nhân dân ghi ông là hậu duệ, cháu đời thứ ba của Tổng đốc Hoàng Diệu [3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tổng số công trình nghiên cứu: Báo Đà Nẵng ghi ông công bố hàng trăm công trình [1], trong khi Báo Nhân Dân ghi gần 60 công trình nghiên cứu khoa học [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm xuất bản cuốn Từ điển chính tả trong cụm công trình đạt Giải thưởng Nhà nước: Báo Đà Nẵng ghi tác phẩm xuất bản năm 1985 (cùng Đào Thản và Lê Xuân Hiền) [1], trong khi Báo Quân đội nhân dân ghi năm 1995 trong danh mục cụm giải thưởng cá nhân [3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 11/2026
Nguồn tham khảo
- Hoài Quảng, “Hoàng Phê – nhà ngữ nghĩa học và từ điển học”, Báo Đà Nẵng, 25/01/2015, https://baodanang.vn/hoang-phe-nha-ngu-nghia-hoc-va-tu-dien-hoc-3035084.html, truy cập 06/11/2026.
- Phạm Hùng Việt, “Vĩnh biệt Giáo sư Hoàng Phê”, Báo Nhân Dân, 02/02/2005, https://nhandan.vn/vinh-biet-giao-su-hoang-phe-post601452.html, truy cập 06/11/2026.
- Minh Hiền, “Giáo sư Hoàng Phê: Chuẩn hóa tiếng Việt trước hết phải chuẩn chính tả”, Báo Quân đội nhân dân, 19/10/2022, https://ct.qdnd.vn/van-hoa-xa-hoi/giao-su-hoang-phe-chuan-hoa-tieng-viet-truoc-het-phai-chuan-chinh-ta-528332, truy cập 06/11/2026.
- Báo Nhân Dân, “Giáo sư Hoàng Phê qua đời”, 01/02/2005, https://nhandan.vn/giao-su-hoang-phe-qua-doi-post601323.html, truy cập 06/11/2026.
