Tháng ba năm Quý Mão, 1903, Phan Bội Châu tìm đến Huế gặp một người trong hoàng tộc, Kỳ ngoại hầu Cường Để. Theo lời Phan kể lại, Cường Để đáp rằng ông nuôi chí lớn ấy đã lâu mà chưa gặp ai để nói [1].
Cuộc họp trên núi
Phan Bội Châu viết trong Ngục trung thư rằng sau lần gặp ở Huế, Cường Để cùng ông và hai người họ Lê, họ Đặng vào Quảng Nam, họp các đồng chí ở nhà Nguyễn Thành trên núi. Họ bí mật bàn việc, cùng tôn Kỳ ngoại hầu làm hội chủ. Công việc từ Quảng Nam, Quảng Ngãi trở vào giao cho Nguyễn Thành; từ Quảng Bình, Quảng Trị trở ra do Phan Bội Châu đảm nhiệm [1].
Đó là cuộc họp lập Duy Tân hội; xem Nguyễn Thành (Tiểu La) và Phan Bội Châu và đất Quảng.
Sang Nhật
Đầu năm Bính Ngọ, 1906, Cường Để sang Nhật để xin viện trợ và vũ khí. Việc không thành. Ông kể lại rằng thất vọng nối thất vọng, chuyện vũ khí đành gác lại, và ông cùng Phan Bội Châu dồn sức vào việc khuyến khích thanh niên sang Nhật học [1].
Ông viết hai bài văn kêu gọi gửi về nước. Vì phần đông du học sinh đi qua đường Hồng Kông, năm 1907 ông cử Phan Bội Châu về đó lập một cơ quan bí mật lo thư từ, tiền bạc cho người sang Nhật [1].
Điều còn chưa rõ
Bài này chỉ dựa trên một bài báo viết năm 2006, nhân một trăm năm phong trào Đông Du, và chỉ ghi phần liên quan tới xứ Quảng. Năm sinh, năm mất, những năm dài ông sống ở Nhật và các tranh luận quanh vai trò của ông đều chưa được viết; cần sách nghiên cứu.
Nguồn tham khảo
- Nguyễn Đắc Xuân, “Kỳ ngoại hầu Cường Để – Hội chủ Hội Duy Tân”, Tiền Phong, 1/1/2006, https://tienphong.vn/ky-ngoai-hau-cuong-de-post33724.tpo, truy cập 12/10/2026.
