Năm 2017, một cuộc khảo sát đếm được 1.335 con voọc chà vá chân nâu trên bán đảo Sơn Trà [2]. Người đứng đầu lực lượng kiểm lâm thành phố không tin: theo ông, các nghiên cứu trước chỉ cho thấy 300 đến 700 con, và đàn voọc không thể tăng nhanh bất thường như vậy [3].
Cuộc tranh luận ấy đến nay chưa ngã ngũ. Nhưng nó cho thấy một điều: ngay cả ở nơi dễ thấy loài voọc này nhất thế giới, người ta vẫn chưa biết chắc có bao nhiêu con.
Một trong ba loài chà vá
Việt Nam có cả ba loài chà vá: chân nâu, chân xám và chân đen. Cả ba đều đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cao [1].
Chà vá chân nâu được ghi nhận từ Nghệ An đến Kon Tum, và ở phía đông, đông nam nước Lào. Hiện còn ba vùng phân bố quan trọng: Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, Khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà và Vườn quốc gia Chư Mom Ray [1].
Năm 2020, Sách Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) xếp loài này vào hạng cực kỳ nguy cấp [4].
Vì sao là Sơn Trà
Theo các nhà nghiên cứu của Trung tâm GreenViet, Sơn Trà là nơi duy nhất có thể quan sát loài này một cách dễ dàng trong tự nhiên [1]. Voọc được ghi nhận lần đầu ở đây năm 1965 [1].
Trên bán đảo Sơn Trà, voọc sống ở mọi độ cao, từ sát mặt biển đến đỉnh 696 m, trong mọi kiểu rừng, kể cả rừng trồng, và gặp nhiều hơn ở nửa phía bắc [1].
TS Vũ Ngọc Thành, người nghiên cứu voọc ở Sơn Trà nhiều năm, cho rằng vùng từ mặt biển lên độ cao 200 m là vùng kiếm ăn quan trọng nhất của chúng [3]. Điều ông lo là nơi sống ấy bị ảnh hưởng bởi các dự án lưu trú, nghỉ dưỡng [3].
Bao nhiêu con
Đợt khảo sát do Liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật Đà Nẵng và GreenViet công bố ngày 22/5/2017 ước tính 1.335 cá thể, khoảng 237 đàn, trung bình 5,62 con mỗi đàn [2]. Nhóm khảo sát đi 139 km tuyến qua 150 điểm, gần như phủ hết bán đảo [3].
Chi cục Kiểm lâm Đà Nẵng dẫn các nghiên cứu trước với con số 300–700 [3]. Tài liệu của chính GreenViet cũng ghi khoảng ước lượng rộng: từ 700 đến 1.300 cá thể tùy nhóm nghiên cứu [1].
Giám đốc GreenViet Trần Hữu Vỹ không nói đàn voọc đã tăng. Ông cho rằng chưa có cơ sở để kết luận tăng hay giảm, vì các đợt đếm trước chỉ làm ở một vài khu vực [3]. Nói cách khác, con số lớn hơn có thể chỉ vì lần này người ta đếm kỹ hơn.
Những mối nguy
Tài liệu của GreenViet nêu bốn mối đe dọa: mất nơi sống vì các dự án du lịch nghỉ dưỡng; nạn săn bắn, bẫy bắt có nguy cơ tăng khi du lịch thiếu kiểm soát; voọc bị xe cộ đâm khi băng qua đường; và bệnh lây từ người sang khỉ, voọc khi du khách cho chúng ăn [1].
Điều còn chưa rõ
Bản tin về đợt khảo sát năm 2017 nêu mật độ 44,51 cá thể trên mỗi km² và diện tích phân bố 3,13 km² [2]. Hai con số này nhân với nhau chỉ ra khoảng 139 con, không phải 1.335. Có thể bản tin ghi nhầm một trong hai số; bài này chưa có báo cáo gốc để đối chiếu.
Ít người biết
- Voọc ở Sơn Trà có mặt cả trong rừng trồng, không chỉ rừng tự nhiên [1].
- Quần thể ở đây có nhiều con non, theo GreenViet là dấu hiệu quần thể đang tăng trưởng [1].
- Cùng đợt khảo sát năm 2017, các nhà nghiên cứu ghi nhận 156 loài động vật trên cạn ở Sơn Trà [2].
Đến tận nơi
Nếu gặp voọc trên đường lên bán đảo, đừng cho chúng ăn: thức ăn của người là đường lây bệnh sang chúng [1]. Hãy chạy xe chậm ở những đoạn đường xuyên rừng, vì voọc có thể băng qua bất cứ lúc nào [1].
Nguồn tham khảo
- Hà Thăng Long, Bùi Văn Tuấn, Trần Hữu Vỹ (Trung tâm GreenViet, Liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật thành phố Đà Nẵng), tài liệu trình bày về chà vá chân nâu ở Sơn Trà, 21/7/2017, https://nature.org.vn/vn/wp-content/uploads/2017/07/210717_02GreenViet.pdf, truy cập 10/10/2026.
- Sài Gòn Giải Phóng, “Kết quả nghiên cứu mới nhất hiện trạng voọc chà vá chân nâu tại bán đảo Sơn Trà”, 22/5/2017, https://www.sggp.org.vn/ket-qua-nghien-cuu-moi-nhat-hien-trang-vooc-cha-va-chan-nau-tai-ban-dao-son-tra-post435220.html, truy cập 10/10/2026.
- Pháp Luật TP.HCM, “Voọc ở Sơn Trà còn bao nhiêu con?”, 7/12/2017, https://plo.vn/vooc-o-son-tra-con-bao-nhieu-con-post464324.html, truy cập 10/10/2026.
- Coudrat, C. N. Z. và cộng sự, “Pygathrix nemaeus”, The IUCN Red List of Threatened Species 2020: e.T39826A17941247, https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T39826A17941247.en.
