Ngày 11/3/1936, bảo tàng Chăm ở Tourane được đặt tên là Musée Henri Parmentier [3]. Người mang cái tên ấy khi đó vẫn còn sống, và còn sống thêm mười ba năm nữa.
Parmentier không phải người đầu tiên gom tượng Chăm về Đà Nẵng. Nhưng ông là người biến một vườn tượng thành một bảo tàng, và biến những phế tích rải rác thành một bộ kiểm kê hai tập.
Mười bảy năm cho một bảo tàng
Henri Parmentier sinh tại Paris năm 1870 [1]. Ở Đông Dương, ông làm việc cho Trường Viễn Đông Bác Cổ Pháp, viết tắt theo tiếng Pháp là EFEO, và đứng đầu Ban Khảo cổ của trường [4].
Từ năm 1902 đến 1919, ông là gương mặt tiêu biểu của nhóm người kiên trì vận động để có một bảo tàng Champa ngay tại Đà Nẵng [4]. Kết quả là Bảo tàng Điêu khắc Chăm, khởi công năm 1915 và mở cửa năm 1919 [4].
Dấu tay của ông có ở cả tòa nhà lẫn cách bày tượng. Hai kiến trúc sư Delaval và Auclair thiết kế bảo tàng dựa trên các bản vẽ của Parmentier, và những hoa văn Chăm trên mặt tiền là phần ông đưa vào [3][4]. Ông cũng là người chia các phòng trưng bày theo nơi tìm thấy hiện vật: Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương, Tháp Mẫm [3].
Bộ kiểm kê đền tháp Chăm
Công trình lớn nhất của Parmentier về Champa là bộ Inventaire descriptif des monuments čams de l’Annam, tạm dịch: Kiểm kê mô tả các di tích Chăm ở Trung Kỳ. Tập một in năm 1909, tập hai năm 1918, mỗi tập kèm một tập bản vẽ riêng [2].
Sau Champa, ông chuyển dần sang nghệ thuật Khmer và Lào. Danh mục xuất bản của EFEO còn ghi các sách của ông về đền Banteay Srei (1926), về nghệ thuật Khmer sơ kỳ (1927) và nghệ thuật Khmer cổ điển (1939) [2].
Những năm ở Campuchia
Theo Angkor Database, Parmentier phụ trách EFEO tại Campuchia trong 28 năm [1]. Năm 1905, ông cưới nhà văn, nhà báo Jeanne Leuba; hai người cùng đứng tên nhiều ấn phẩm [1].
Ông bà sống ở Phnom Penh qua những năm Nhật chiếm đóng trong Thế chiến thứ hai [1]. Parmentier mất tại đó ngày 22/2/1949 [1].
Điều còn chưa rõ
Parmentier nghỉ hưu năm nào? Angkor Database ghi năm 1962 [1], điều không thể đúng vì ông mất năm 1949; đây hẳn là lỗi đánh máy của trang ấy. Bài này chưa có tiểu sử chính thức của EFEO để ghi mốc đúng.
Vì cùng lý do, bài chưa ghi năm ông đến Đông Dương và các đợt khai quật ông trực tiếp chỉ huy. Những chi tiết ấy sẽ được bổ sung khi có nguồn.
Ít người biết
- Bảo tàng mang tên ông từ năm 1936 đến năm 1963, khi được đổi thành Bảo tàng Đà Nẵng [3].
- Cuốn L’Art du Laos của ông được in năm 1954, năm năm sau khi ông mất [2].
- Người khởi đầu việc gom tượng Chăm về Tourane là công sứ Charles Lemire, từ năm 1891–1892; Parmentier là người nối tiếp [4].
Nguồn tham khảo
- Angkor Database, “Henri Parmentier”, https://angkordatabase.asia/authors/henri-parmentier, truy cập 10/10/2026.
- École française d’Extrême-Orient, danh mục xuất bản, mục tác giả Henri Parmentier, https://publications.efeo.fr/en/author/72_henri-parmentier, truy cập 10/10/2026.
- Việt Nam News, “Chăm museum gets breath of fresh air”, 6/11/2017, https://vietnamnews.vn/sunday/features/416014/cham-museum-gets-breath-of-fresh-air.html, truy cập 10/10/2026.
- Dương Hưng Minh, “Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng trước các thách thức mới của phát triển bền vững”, Tạp chí Khoa học và Công nghệ – Đại học Đà Nẵng, tập 21, số 11.1, 2023, từ tr. 5, https://jst-ud.vn/jst-ud/article/download/8849/6034/18724, truy cập 10/10/2026.