Cuốn từ điển tiếng Việt in sớm nhất mà người ta còn biết đến không được in ở Việt Nam mà ở Rome, năm 1651: *Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum*, từ điển Việt – Bồ Đào Nha – Latinh [1][2]. Người đứng tên là Alexandre de Rhodes, một giáo sĩ dòng Tên đã bắt đầu những năm ở Việt Nam bằng việc cập bến Hội An.
Đến Hội An
Alexandre de Rhodes sinh ở Avignon, Pháp. Theo tạp chí Saigoneer, năm 1625 ông cùng một nhóm giáo sĩ tới Hội An lần đầu; ông lấy tên Việt là Đắc Lộ [2].
Trước ông, Francisco de Pina, người sống ở dinh trấn Thanh Chiêm, đã nghiên cứu cách ghi tiếng Việt; Rhodes tiếp tục công việc ấy [3]. Saigoneer kể ông học tiếng từ một cậu bé mười tuổi người Việt, và dẫn lời ông rằng sau bốn tháng ông đã đủ vốn từ để làm lễ rửa tội, sau sáu tháng thì giảng được [2]. Chi tiết này nên đối chiếu với hồi ký của chính Rhodes.
Bản đồ có chữ “Turon”
Trên bản đồ của Alexandre de Rhodes có cả chữ “Cuahan”, có lẽ là Cửa Hàn, lẫn chữ “Turon” [4]. Đây là một trong những dấu vết sớm của cái tên mà về sau người Pháp viết thành Tourane.
Cuốn từ điển 1651
*Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum* được in tại Rome năm 1651, ở nhà in của Bộ Truyền giáo (Propaganda Fide) [1]. Các nhà nghiên cứu coi cuốn sách là tập hợp thành quả của nhiều giáo sĩ người Bồ Đào Nha đã nghiên cứu tiếng Việt trước đó [5]; bài nghiên cứu nêu tên F. Pina và C. Borri [5].
Vì thế, cách nói “Alexandre de Rhodes sáng tạo ra chữ Quốc ngữ” là không chính xác. Ông là người hệ thống hóa và in ấn công trình của cả một thế hệ, trong đó có những người Việt dạy tiếng cho các giáo sĩ.
Bị trục xuất
Trong hai mươi năm, ông bị trục xuất sáu lần, lần nào cũng tìm cách quay lại, cho tới khi bị một chúa Nguyễn trục xuất hẳn năm 1645 [2]. Ông mất năm 1660 [3].
Điều còn chưa rõ
Ông sinh năm 1591 hay 1593? Các nguồn ghi khác nhau [2][3]. Năm ông tới Hội An cũng có nơi ghi 1624; bài này theo nguồn đã mở [2]. Bản đồ có chữ “Turon” vẽ năm nào, in năm nào, cần đối chiếu với bản gốc.
Ít người biết
- Cuốn từ điển 1651 có ba thứ tiếng: Việt, Bồ Đào Nha và Latinh [2].
- Tên Việt của ông là Đắc Lộ [2].
- Trên bản đồ của ông có cả hai cách gọi vùng Đà Nẵng: Cuahan và Turon [4].
Nguồn tham khảo
- China-Bibliographie (Đại học Vienna), mục “Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum”, https://china-bibliographie.univie.ac.at/?p=1429, truy cập 11/10/2026.
- Saigoneer, “Street Cred: Alexandre de Rhodes and the Birth of Chữ Quốc Ngữ”, https://saigoneer.com/saigon-heritage/9498-street-cred-alexandre-de-rhodes-and-the-birth-of-ch%E1%BB%AF-qu%E1%BB%91c-ng%E1%BB%AF, truy cập 11/10/2026.
- Việt Nam News, “Thanh Chiêm Palace named a National Relic”, 27/5/2017, https://vietnamnews.vn/life-style/377149/thanh-chiem-palace-named-a-national-relic.html, truy cập 11/10/2026.
- Đinh Nam Đức, Lưu Thiên Hương, “Hình ảnh của vùng đất Đà Nẵng cho đến những năm đầu thế kỷ 20 thông qua các tư liệu lịch sử”, Tạp chí Khoa học và Công nghệ – Đại học Đà Nẵng, tập 22, số 1, 2024, từ tr. 23, https://jst-ud.vn/jst-ud/article/download/8820/6108, truy cập 11/10/2026.
- Nguyễn Hoàng Trung, “Ngữ pháp tiếng Việt của Đắc Lộ (1651) và những ảnh hưởng của nó trong việc miêu tả ngữ pháp tiếng Việt”, Tạp chí Phát triển Khoa học và Công nghệ (ĐHQG TP.HCM), tập 18, số 5X, 2015, https://vjol.info.vn/JSTD/article/view/23968, truy cập 11/10/2026.
