Tourane nghe như một cái tên Pháp, và người Pháp đúng là đã dùng nó làm tên chính thức. Nhưng họ không đặt ra nó. Cái tên đã có trên bản đồ và trong thư từ của người châu Âu từ thế kỷ 16, ba trăm năm trước khi nơi này thành nhượng địa [1].
Từ Turon đến Tourane
Một bài nghiên cứu của Đại học Đà Nẵng đã gom các dạng cổ của cái tên [1]:
- Người Bồ Đào Nha thế kỷ 16–17 ghi T’o Nang, Turan, Turam, Turon, Touron, Turone.
- Giáo sĩ Cristoforo Borri viết Touron trong hồi ký năm 1618.
- Bản đồ của Alexandre de Rhodes năm 1624 ghi cả Cuahan, Chean và Turon.
- Bản đồ châu Á của Sanson d’Abbeville năm 1652 ghi Turaon.
- Bản đồ Đông Dương của de Prévost năm 1752 và một lá thư năm 1778 ghi Touron.
Phần lớn giả thuyết cho rằng cái tên là cách người nước ngoài nghe và ghi lại tên bản địa của vùng đất khi các giáo sĩ, lái buôn và thủy thủ tiếp xúc với dân địa phương [1]. Một cách giải thích cụ thể: người Hoa gốc Hải Nam đọc từ Chăm Đaknan thành Tounan, rồi từ đó thành Tourane [2].
Chuyện tháp và lừa
Còn một cách giải thích nghe như chuyện vui: “Tour d’âne”, tức tháp lừa, vì người Bồ Đào Nha đến đây thường buộc lừa ở một cái tháp cao nhìn thấy từ biển. Bài nghiên cứu ghi lại giả thuyết này bên cạnh các dạng tên khác, không khẳng định [1].
Tên của ai
Năm 1888, khi Hàn – Đà Nẵng thành nhượng địa của Pháp, Tourane thành tên chính thức trên giấy tờ. Năm 1950, khi người Pháp trao lại chính quyền thành phố cho người Việt, tên Đà Nẵng trở lại; tuy vậy, chữ Tourane còn sót trong một số văn bản hành chính đến tận những năm 1960 [1].
Nhưng Tourane chưa bao giờ là tên của số đông. Chỉ người châu Âu và những người làm việc với họ mới dùng. Đại đa số dân trong vùng vẫn gọi nơi này là Hàn [1].
Điều còn chưa rõ
Không có giả thuyết nào về gốc của chữ Tourane được chứng minh dứt khoát. Chuyện thành phố nhượng địa được dựng lên thế nào có trong bài Tourane 1888–1918; bài này chỉ bàn về cái tên.
Ít người biết
- Trên bản đồ năm 1624 của Alexandre de Rhodes có cả “Cuahan”, có lẽ là Cửa Hàn, lẫn “Turon” [1].
- Tourane là tên chính thức trong sáu mươi hai năm, từ 1888 đến 1950 [1].
- Dấu vết của Tourane còn trong tên cũ của ga Đà Nẵng: Gare de Tourane-Central.
Đọc tiếp
Về gốc của chính hai chữ Đà Nẵng, xem bài “Đà Nẵng” nghĩa là gì. Tòa nhà gắn với chính quyền Tourane, tòa Đốc lý, nay là Bảo tàng Đà Nẵng.
Nguồn tham khảo
- Đinh Nam Đức, Lưu Thiên Hương, “Hình ảnh của vùng đất Đà Nẵng cho đến những năm đầu thế kỷ 20 thông qua các tư liệu lịch sử”, Tạp chí Khoa học và Công nghệ – Đại học Đà Nẵng, tập 22, số 1, 2024, từ tr. 23, https://jst-ud.vn/jst-ud/article/download/8820/6108/19383, truy cập 11/10/2026.
- Vũ Hùng, “Năm mới nói chuyện tên quê”, Pháp Luật Việt Nam, 25/1/2011, https://baophapluat.vn/nam-moi-noi-chuyen-ten-que-post135655.html, truy cập 11/10/2026.
