Các ngọn núi Quảng Phú, An Hà và Trà Cai là ba thực thể địa lý gắn liền với vùng lỵ sở huyện Hà Đông thuộc phủ Tam Kỳ trước đây [1]. Trong đời sống đô thị hiện nay, hình thế ba ngọn núi cùng các dòng sông Tam Kỳ, Bàn Thạch – Quảng Phú và sông Trường Giang được mô phỏng trong biểu trưng ba núi, ba sông của Tam Kỳ [1].
Vị thế ba ngọn núi trong lịch sử
Theo bài báo, ba ngọn núi Quảng Phú, An Hà và Trà Cai gắn với phong thủy, lịch sử và văn hóa của vùng đất Tam Kỳ qua nhiều giai đoạn phát triển [1]. Cả ba núi đều từng được ghi chép trong bộ địa chí cổ “Đại Nam nhất thống chí” [1]. Cùng với ba con sông chảy qua địa bàn, thế ba ngọn núi được chọn làm hình tượng mô phỏng trên biểu trưng của Tam Kỳ (xem thêm tên gọi Tam Kỳ) [1].
Núi Quảng Phú và dãy sáu ngọn đồi
Trên địa bàn xã Quảng Phú xưa từng có sáu đồi đất đỏ, trong đó bốn ngọn còn mang tên gọi gồm núi Một, núi Chùa, núi Ba Ty và ngọn lớn nhất là núi Cấm [1]. Sách “Đại Nam nhất thống chí” bản chữ Hán ghi lại rằng mạch núi này bắt nguồn từ núi An Hà chạy đến, gồm sáu ngọn liền dải dài hơn 5 dặm ở phía đông nam lỵ sở huyện Hà Đông cũ [1]. Người dân địa phương dựng bảng “rừng cấm” ở ngọn núi chính giữa nơi cây cối mọc rậm rạp [1].
Dưới chân núi Cấm là làng Quảng Phú, một điểm dừng chân của các lớp lưu dân từ Hải Dương, Nghệ An, Thanh Hóa vào khai khẩn từ thế kỷ 16 và thế kỷ 17 [1]. Vùng đất này có nền đất hóa đá ong, hình thành nghề khai thác và chặt đá ong truyền thống của người dân địa phương từ giữa thế kỷ 20 trở về trước [1]. Khu vực này cũng lưu truyền nhiều câu chuyện gắn với sự tiếp biến văn hóa Chăm – Việt [1]. Phía đông và đông bắc của núi Cấm là nơi đặt công trình tượng đài Bà mẹ Việt Nam anh hùng [1].
Núi An Hà và dấu tích làng Tứ chánh
Tên gọi của núi An Hà bắt nguồn từ tên làng Tứ chánh An Hà bao quanh chân núi, nơi quy tụ lưu dân từ Nghệ An, Thanh Hóa và nhiều vùng phía bắc đến lập nghiệp [1]. Theo tư liệu nghiên cứu của cụ Ngô Duy Trí ở khối phố An Hà Trung (phường An Phú cũ), địa bàn làng ban đầu mang tên ấp An Lạc (giai đoạn 1578 – 1588), sau đổi thành thôn An Não (1588 – 1683), chuyển thành xã Ngọc Sơn (1684 – 1743) và mang tên xã Tứ chánh An Hà từ năm 1744 (xem thêm làng xã Tam Kỳ xưa) [1].
Về vị trí địa lý, núi An Hà tiếp giáp sông Quảng Phú ở phía nam, tây nam và đầm Chiên Đàn ở phía bắc, đông bắc [1]. Sông Quảng Phú chảy từ phía huyện Thăng Bình cũ qua chân núi rồi đổ vào đầm Chiên Đàn, vùng đầm nước từng có nhiều sản vật vào thời các chúa Nguyễn [1]. Nhờ vị trí kề sông sát đầm thuận lợi, chân núi An Hà từng có thời kỳ buôn bán phồn thịnh [1]. Xung quanh sườn núi xưa kia có chùa làng ở hướng bắc, các khu mộ cổ ở hướng đông nam và nam, cùng miếu Bà và mộ phần một võ quan thời chúa Nguyễn gốc ở Tống Sơn (Thanh Hóa) ở hướng tây nam [1]. Sau giai đoạn tách tỉnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng, đỉnh núi An Hà được chọn đặt cột ăng ten phát sóng phát thanh và truyền hình [1].
Núi Trà Cai qua biến thiên thời gian
Sách “Đại Nam nhất thống chí” mô tả núi Trà Cai nằm cách huyện lỵ Hà Đông khoảng 4 dặm về phía nam; mạch núi từ núi Chủ Sơn kéo về đồng bằng rồi nhô cao thành một ngọn, chung quanh có dòng nước bao bọc [1]. Đoạn chép này được nhận định soạn vào cuối thế kỷ 19, khi lỵ sở huyện Hà Đông còn đặt tại xã Chiên Đàn chứ chưa dời về xã Tam Kỳ [1].
Theo lời kể của ông Nguyễn Thống (87 tuổi vào thời điểm năm 2024 khi bài báo đăng), người sống sát chân núi Trà Cai tại tổ 5 khối phố Đông Yên (phường Hòa Thuận cũ), trước đây quanh núi có nhiều bãi đá và gò đất lớn nằm xen kẽ [1]. Ở phía bắc có các khối đá tảng gồm đá Bàn, đá ông Tịch, đá ông Nuôi; ở phía nam có đá Dài, đá Voi, đá Lan [1]. Trải qua tác động của thời tiết, chiến tranh và việc lấy đất đá xây dựng qua nhiều thời kỳ, các gò đất và bãi đá quanh núi đã không còn; dấu tích miếu Trà Cai hiện nay cũng nhỏ hơn so với trước [1]. Khu vực quanh chân núi hiện đã chuyển đổi mặt bằng phục vụ sinh hoạt dân cư và cơ sở sản xuất [1].
Tra cứu liên quan
- Làng xã và tên gọi: Tam Kỳ, làng Quảng Phú, tên gọi Tam Kỳ, làng xã Tam Kỳ xưa
- Dòng sông xứ Quảng: sông Trường Giang
Điều còn chưa rõ
- Ranh giới địa giới hành chính theo cấp phường xã hiện nay đối với vị trí cụ thể của ba ngọn núi Quảng Phú, An Hà và Trà Cai cần được đối chiếu cụ thể với bản đồ hành chính sau sáp nhập [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tên gọi cũ trước năm 1744 của ngọn núi An Hà (trong số ba địa danh An Lạc, An Não hay Ngọc Sơn) chưa được xác định chính xác [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Tam Kỳ và chuyện ba ngọn núi”, 08/10/2024, https://baodanang.vn/tam-ky-va-chuyen-ba-ngon-nui-3142373.html, truy cập 24/10/2026.
