Khu căn cứ Thị ủy Tam Kỳ từng là nơi đặt cơ quan đầu não của Thị ủy Tam Kỳ từ năm 1963 trong thời kỳ chiến tranh [1]. Địa điểm này nằm tại khu vực đèo Đá Én bên dòng Thác Mui – Đá Chặt, hiện nay thuộc lòng hồ Phú Ninh, trên địa bàn huyện Phú Ninh cũ (nay thuộc khu vực xã Phú Ninh) [1][2]. Công trình đã được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam xếp hạng là di tích lịch sử cấp tỉnh [1].
Vị trí và bối cảnh lịch sử tại Thác Mui
Vùng đèo Đá Én và dòng Thác Mui – Đá Chặt trước đây là khu vực hiểm trở của huyện Phú Ninh cũ, giáp ranh vùng rừng núi [1][2]. Khu vực Thác Mui từng ghi nhận các nỗ lực xây dựng thủy lợi từ thời kỳ kháng chiến chống Pháp [2]. Khoảng năm 1952 – 1953, trong đợt hạn hán lớn, chính quyền Quảng Nam và Khu V đã huy động dân công vùng tự do lên làm thủy lợi, do ông Hồ Nghinh (khi đó là Thường vụ Tỉnh ủy Quảng Nam) làm trưởng ban chỉ huy công trường xây dựng đập Thác Mui nhằm đưa nước về tưới cho đồng ruộng vùng Tam Kỳ [2]. Tuy nhiên, công trình năm 1953 khi khai thông mương đến đèo Tư Yên đã gặp vỉa đá ngầm không thể đào phá nên việc dẫn nước không thành [2]. Đến giai đoạn 1958 – 1959, chính quyền Sài Gòn tiếp tục làm lại con đường Thác Mui nhưng cũng không thành công do đây là vùng tranh chấp quân sự [2].
Đến năm 1963, các cơ quan đầu não của Thị ủy Tam Kỳ chuyển về đóng căn cứ tại khu vực đèo Đá Én bên dòng Thác Mui – Đá Chặt [1]. Nơi đây có địa thế rừng núi hiểm trở, dễ phòng tránh khi lực lượng đối phương càn quét, đồng thời gần các tuyến giao thông quan trọng, giúp lãnh đạo Đảng bộ Tam Kỳ thuận lợi trong việc chỉ đạo phong trào và dễ dàng rút lui vào rừng núi bảo toàn lực lượng [1]. Trong suốt thời gian hoạt động, người dân xung quanh khu căn cứ đã hỗ trợ lương thực và che chở, giúp Thị ủy Tam Kỳ duy trì hoạt động lãnh đạo các phong trào đấu tranh chính trị lẫn hoạt động vũ trang tại vùng đô thị và nông thôn lân cận [1].
Quy hoạch bảo tồn và dự án di tích
Sau chiến tranh, khi công trình đại thủy nông hồ Phú Ninh được triển khai từ năm 1977 và chặn dòng sông Tam Kỳ vào năm 1979, toàn bộ khu vực Thác Mui – Đá Chặt và chân đèo Đá Én đã nằm trong lòng hồ nước nhân tạo này [1][2]. Di tích Căn cứ Thị ủy Tam Kỳ trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước sau đó được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam xếp hạng là Di tích lịch sử cấp tỉnh [1].
Vào sáng ngày 22/3/2024, Ban liên lạc cán bộ chiến sĩ thị xã Tam Kỳ thời kỳ chống Mỹ phối hợp cùng Ủy ban nhân dân huyện Phú Ninh cũ tổ chức lễ dâng hương và khởi công dự án xây dựng công trình di tích lịch sử Căn cứ Thị ủy Tam Kỳ (giai đoạn 1971 – 1975) [1]. Hoạt động này diễn ra nhân dịp kỷ niệm 49 năm ngày giải phóng thị xã Tam Kỳ (24/3/1975 – 24/3/2024) [1].
Dự án giai đoạn 1 được quy hoạch xây dựng trên diện tích hơn 4.000 m2 với tổng kinh phí đầu tư 5,5 tỷ đồng, trong đó thành phố Tam Kỳ đóng góp 70% nguồn vốn đầu tư [1]. Các hạng mục chính của giai đoạn này bao gồm: khu tưởng niệm tôn vinh, khu mô phỏng di tích, bến thuyền và nhà đón khách, cùng lối đi bộ từ bến thuyền dẫn lên khu nhà tưởng niệm [1]. Công trình có mục đích bảo tồn vết tích lịch sử, phục vụ khách tham quan và tri ân các thế hệ cán bộ, chiến sĩ từng hoạt động tại vùng căn cứ [1].
Tra cứu liên quan
- Căn cứ cách mạng vùng Quảng Nam cũ: căn cứ Nước Là, khu di tích Nước Oa
- Địa bàn hành chính: xã Phú Ninh, Tam Kỳ
- Công trình thủy lợi: hồ Phú Ninh
- Nhân vật lịch sử: Hồ Nghinh
Điều còn chưa rõ
- Số quyết định cụ thể và ngày tháng năm ký quyết định xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh của UBND tỉnh Quảng Nam đối với Căn cứ Thị ủy Tam Kỳ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tiến độ hoàn thành thực tế của công trình di tích giai đoạn 1 sau lễ khởi công tháng 3/2024 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tọa độ địa lý chính xác của vị trí các lán trại cơ quan Thị ủy Tam Kỳ trước khi lòng hồ tích nước [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Khởi công xây dựng di tích lịch sử Căn cứ Thị ủy Tam Kỳ”, 22/3/2024, https://baodanang.vn/khoi-cong-xay-dung-di-tich-lich-su-can-cu-thi-uy-tam-ky-3131594.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Ký ức Phú Ninh”, 24/3/2017, https://baodanang.vn/ky-uc-phu-ninh-3098690.html, truy cập 23/10/2026.