Dân gian vùng Quảng Nam xưa lưu hành nhiều câu đối gắn với nghề bốc thuốc và chữa bệnh [1]. Các câu đối này được ông Dương Quốc Thạnh, hiệu Sơn Hồ, người làng Quá Giáng sưu tầm và đọc lại cho tác giả bài báo ghi chép [1]. Qua những giai thoại đối đáp, người xưa gửi gắm nguyên tắc hành nghề, cách nhìn nhận về sự may rủi cũng như thói đời đối với thầy thuốc [1].
Người sưu tầm ở làng Quá Giáng
Theo bài báo của tác giả Phú Bình đăng ngày 01/03/2009, các câu đối về thầy thuốc được giới thiệu do ông Dương Quốc Thạnh cung cấp [1]. Ông Thạnh có biệt hiệu là Sơn Hồ, người làng Quá Giáng (trước 7/2025: xã Hòa Phước, huyện Hòa Vang), nay thuộc phường Hòa Xuân (nơi có đình Quá Giáng và di tích Chăm Quá Giáng) [1]. Khi bài báo được đăng tải vào năm 2009, ông Thạnh đã qua đời; trước đó ông đã sưu tầm và đọc lại các câu đối để người viết bài chép lại [1].
Các giai thoại đối đáp và cam kết nghề nghiệp
Tương truyền tại Hội An, một thầy đồ từng sai học trò dán trước cửa tiệm thuốc Bắc một vế xuất đối mượn thành ngữ nhằm giễu cợt tay nghề của ông lang: “Chủ có phước, thầy được may” [1]. Trước lời trêu chọc đó, ông thầy thuốc liền viết vế đối lại dán bên cạnh: “Bệnh không thuyên, tiền trả lại” [1]. Vế đối đáp vừa khẳng định khả năng chẩn bệnh và dùng thuốc, vừa đưa ra lời cam kết với người bệnh; dân gian đồn rằng sau sự việc hai bên phục tài nhau rồi kết làm bạn tri kỷ [1].
Ở Tam Kỳ, tương truyền có một thầy thuốc từng nhiều lần bị bệnh nhân quỵt tiền công lẫn tiền thuốc sau khi được chữa khỏi [1]. Ông liền nghĩ ra câu đối dán trước cửa nhà, trong đó vế đầu trách móc thói bội bạc ở đời bằng câu “Đau tiếc thân, lành tiếc của” [1]. Vế sau ông tuyên bố sòng phẳng “Được lòng trước, mất lòng sau”, ra điều kiện ai có tiền thì mới bốc thuốc [1].
Bài báo giải thích thêm, từ “hốt” thuốc là cách gọi phổ biến trong tiếng miền Trung, tương tự từ “bốc” thuốc ở miền Bắc, dùng để chỉ chung toàn bộ quá trình chẩn bệnh, kê đơn và bán thuốc (xem thêm bài viết về tiếng Quảng) [1].
Nguyên tắc hành nghề và câu đối ghép vị thuốc
Tương truyền tại huyện Điện Bàn, một thầy lang dán thông báo nguyên tắc chữa bệnh trước cửa nhà với câu mở đầu “Chẩn bệnh khách, khách mô cũng khách” và vế sau nêu việc lấy tiền ai cũng như ai [1]. Ý câu đối khẳng định sự bình đẳng của người bệnh trước thầy thuốc, từ quan lại đến người dân thường, không phân biệt giàu nghèo hay sang hèn khi đến chữa trị [1].
Một thầy thuốc khác dùng câu đối để giới thiệu khả năng tự tay bào chế dược liệu của mình qua vế xuất “Sanh thục dược tài do ngã thủ”, đồng thời vế đối nêu rõ việc chuẩn bị các dạng cao đơn hoàn tán và khẳng định nguyên tắc mua bán có kê đơn, đúng liều lượng, không tự ý áp đặt giá [1].
Bên cạnh chuyện hành nghề, dân gian còn lưu truyền câu đối mượn tên các vị thuốc Đông y để diễn tả hoàn cảnh éo le [1]. Bài báo dẫn câu đối nhắc đến các vị địa cốt bì, bán hạ, thiên môn, thương nhĩ tử, bạch đầu ông để thương xót một người già neo đơn có con nhỏ qua đời vì bạo bệnh, mở đầu bằng vế “Địa cốt khởi trường mai, bán hạ khả liên thương nhĩ tử” [1]. Người xưa cũng đúc kết tính chất may rủi trong nghề y qua câu đối bắt đầu bằng “Vận khứ, hoài sơn năng trí tử”, ý nói khi gặp vận rủi thì vị thuốc bổ cũng có thể gây nguy hiểm, còn khi gặp may thì chén nước lã cũng cứu được mạng người [1].
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: câu đối trong đình, nhà thờ tộc, nhà cổ.
- Làng quê người sưu tầm: phường Hòa Xuân, đình Quá Giáng, di tích Chăm Quá Giáng
- Ngôn ngữ địa phương: tiếng Quảng
- Nghề thuốc xứ Quảng: Nguyễn Mẫn (Đông y sĩ)
- Tra cứu địa giới: bảng tra phường xã Đà Nẵng
Điều còn chưa rõ
- Năm sinh, năm mất cụ thể và các tư liệu chép tay của ông Dương Quốc Thạnh làng Quá Giáng [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh tính và thời điểm sinh sống chính xác của các thầy thuốc ở Hội An, Tam Kỳ, Điện Bàn được nhắc trong giai thoại dân gian [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Bản chép chữ Hán gốc của toàn bộ các câu đối nêu trong bài [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Thầy thuốc qua câu đối xưa”, 01/03/2009, https://baodanang.vn/thay-thuoc-qua-cau-doi-xua-3226183.html, truy cập 23/10/2026.