Tại làng Quá Giáng (trước 7/2025: thôn Quá Giáng, xã Hòa Phước, huyện Hòa Vang), nay thuộc phường Hòa Xuân, từng tồn tại một phế tích Champa được bài báo dẫn đánh giá là rất “riêng biệt và tiêu biểu” [1]. Kiến trúc tháp Chăm tại đây nay đã mất dấu trên mặt đất, chỉ còn lại ba pho tượng được người Việt tôn tạo lại để thờ trong Miếu Bà [1]. Nhiều hiện vật điêu khắc của di tích hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm tại Đà Nẵng [1].
Tên gọi Quá Giản và thư tịch qua các thời kỳ
Làng Quá Giản là một làng cổ, tên chữ mang nghĩa qua sông (“quá” là qua, “giản” là khe suối), xuất phát từ vị trí làng nằm kẹp giữa hai nhánh sông nên khách đi từ bắc vào hay nam ra đều phải qua sông [1]. Theo bài báo, sông Cái là một nhánh của sông Hàn bắt đầu từ cầu Tiên Sơn, khi chảy đến gần cầu Quá Giáng thì rẽ thành hai nhánh: một nhánh chảy về nam đổ vào sông Vĩnh Điện, một nhánh chảy về tây nam nối với sông Yên [1]. Về mặt phát âm, từ “Giản” được chuyển âm thành “Gián” hay “Giáng” vào khoảng thập niên đầu thế kỷ 20, tương tự như các địa danh Thạc Gián, Lỗ Giáng hay Giáng Đông [1].
Theo các bô lão và sắc phong ở đình làng, làng Quá Giản được thành lập vào cuối thế kỷ 15 bởi các tướng quân họ Đinh, Lê, Trần, Nguyễn theo vua Lê Thánh Tông nam chinh năm 1471 và ở lại khai phá đất mới [1]. Tên làng xuất hiện qua nhiều bộ sách cổ [1]: – Năm 1553, sách Ô châu cận lục của Dương Văn An chép Quá Giản là một trong 66 làng thuộc huyện Điện Bàn, phủ Triệu Phong, trấn Thuận Hóa, với lời miêu tả làng Quá Giản thấp thoáng nhà tranh, mây che kín cửa [1]. – Năm 1776, sách Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn ghi Quá Giản thuộc tổng Hà Khúc, huyện Hòa Vang, phủ Điện Bàn (sau khi Điện Bàn lập phủ năm 1604) [1]. – Thời Nguyễn, sách Địa bạ Gia Long (soạn trong khoảng 1812 – 1818) và Đồng Khánh địa dư chí (soạn trong khoảng 1887 – 1890) ghi làng thuộc tổng Thanh Quất Trung, huyện Diên Phước [1]. – Năm 1919, Tạp chí của Hội Đô thành hiếu cổ (Bulletin des Amis du Vieux Hué) ghi làng Quá Giáng thuộc tổng Thanh An, huyện Hòa Vang [1]. – Từ năm 1948 đến trước tháng 7/2025, Quá Giáng là một thôn thuộc xã Hòa Phước, huyện Hòa Vang; nay thuộc phường Hòa Xuân [1].
Dấu tích tháp Chăm và các đợt nghiên cứu
Khoảng năm 1903, học giả Henry Parmentier thuộc Viện Viễn Đông bác cổ đã đến nghiên cứu tại làng Quá Giản [1]. Báo cáo của ông ghi nhận tại đây có một ngôi tháp vẫn còn đứng vững dù đã bị hư hỏng nhiều, đồng thời nhận định trước kia có một nhóm tháp xây dựng trên khu đất rộng có tường bao quanh [1]. Ông phát hiện một số đầu tượng cùng chi tiết trang trí góc tháp; đến năm 1919, hai đầu tượng từ đây được đưa về Bảo tàng Điêu khắc Chăm tại Đà Nẵng [1].
Đình làng và Miếu Bà Quá Giáng được cho là xây dựng ngay phía trước mặt khu di tích Chăm xưa [1]. Việc xây dựng tuyến đường Quốc lộ 1 vào đầu thế kỷ 20 có liên quan đến việc làm mất dấu tòa tháp này trên thực địa [1]. Đến năm 2014, một đợt khai quật cho phép suy đoán quần thể gồm 3 ngôi tháp nằm trên khu vực rộng vài héc ta [1].
Sau năm 1975, Bảo tàng Quảng Nam cùng các nhà nghiên cứu trên cả nước khảo sát và phát hiện thêm một số hiện vật [1]. Theo sách “Di tích Chăm tại Đà Nẵng và những phát hiện mới” (Võ Văn Thắng chủ biên, Nxb Đà Nẵng, 2017), tổng số hiện vật từ di tích Quá Giáng đã đưa về bảo tàng gồm 33 đầu tượng, 9 chóp tháp góc, một bệ sa thạch kích thước lớn, 3 tượng thần phương hướng ngồi trên vật cưỡi, một tượng rắn naga và một lanh tô gãy [1]. Tại hiện trường làng Quá Giáng còn giữ ba pho tượng trong miếu, một bệ đá lớn trong khu vực nhà dân cạnh đó, cùng một lanh tô bằng sa thạch được sử dụng lại làm lanh tô ở cổng đình làng [1].
Phần lớn các đầu tượng Chăm tìm thấy ở Quá Giáng có kích thước khá lớn, thể hiện đặc điểm tạo hình gồm tóc xoắn vắt xõa ra hai bên, mắt mở lớn, hàng lông mày rậm giao nhau, mũi to bẹt, môi dày trề ra, râu mép dài che kín môi trên, đôi má bầu bĩnh, cằm bạnh, tai dài, cổ to có ngấn lớn [1]. Về niên đại, các nhà chuyên môn cho rằng các hiện vật ở đây có niên đại khoảng thế kỷ thứ 9, 10, thuộc giai đoạn cuối của phong cách Đồng Dương [1].
Ba pho tượng trong Miếu Bà
Bên cạnh đình làng Quá Giáng có ngôi Miếu Bà hiện còn thờ ba pho tượng Chăm [1]. Theo Henry Parmentier, ba pho tượng này nguyên là tượng Chăm được người Việt tu bổ lại [1]. Các nhà nghiên cứu nhận định những pho tượng này đã được tôn tạo bằng vôi vữa và sơn nhiều màu nhưng vẫn có thể nhận ra những đường nét trong kiểu thức điêu khắc tượng Chăm [1]. Theo bài báo, việc người Việt lập miếu thờ tượng Chăm phản ánh sự cộng cư và tiếp biến văn hóa, trong đó việc tôn tạo tượng bằng vôi vữa như ở Quá Giáng là trường hợp ít gặp [1].
Kích thước của ba pho tượng được ghi nhận cụ thể như sau [1]: – Tượng đặt chính giữa: là pho tượng lớn nhất, cao 110 cm; đầu tượng cao 35 cm, rộng 32 cm, thân tượng được tôn tạo bằng vôi vữa [1]. Đầu tượng đặt trên một đế tượng kích thước 25 x 39 cm, phía trước có tạc nổi hình con voi đứng bốn chân với hai ngà nhỏ nhọn đang ngẩng lên [1]. Năm 1903, Henry Parmentier cho rằng mặt trước đế tượng vốn tạc hình con tê ngưu nhưng đã được sửa lại thành hình voi theo kiểu thức của người Việt [1]. – Tượng phía bên trái: có kích thước nhỏ hơn tượng giữa, được đặt trên một bệ cao 15 cm, rộng 30 cm [1]. – Tượng phía bên phải: đặt trên bệ cao 34 cm, rộng 40 cm [1].
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: bốn dấu tích tháp Chăm ở Đà Nẵng.
- Tra thêm: làng Quá Giáng và ba lần dời đình.
- Công trình tại làng: di tích Quá Giáng.
- Tục thờ nữ thần: Miếu Bà ở Đà Nẵng.
- Lưu trữ hiện vật: Bảo tàng Điêu khắc Chăm.
- Phong cách nghệ thuật: phong cách Đồng Dương.
- Địa bàn hành chính: phường Hòa Xuân.
- Làng chuyển âm Giản sang Gián: Thạc Gián.
- Thủy văn liên quan: sông Hàn, sông Vĩnh Điện.
Điều còn chưa rõ
- Vị trí nền móng cụ thể của 3 ngôi tháp Chăm trên thực địa do khu vực đã bị biến dạng trong quá trình mở Quốc lộ 1 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thần vị gốc của ba pho tượng trước khi người Việt đắp thêm vôi vữa để đưa vào Miếu Bà [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Báo cáo chi tiết và hồ sơ hiện vật của đợt khai quật năm 2014 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Di tích Chăm ở làng Quá Giáng”, 26/07/2020, https://baodanang.vn/di-tich-cham-o-lang-qua-giang-3076291.html, truy cập 23/10/2026.
