Chợ Vạn từng là trung tâm buôn bán của vùng Tam Kỳ, nhưng tên chợ gắn với một địa bàn ban đầu chỉ là thôn thuộc xã Tam Kỳ [1]. Qua địa bạ Tứ Bàn và hồi ức về chợ Mới, chợ Cũ, có thể lần theo quá trình khu vực này chuyển từ bến buôn bán ven sông thành phố chợ với nhiều tên gọi [1][2].
Vì sao Tam Kỳ gắn với chợ Vạn?
Báo Quảng Nam năm 2013 dẫn *Đại Nam nhất thống chí*, ghi chợ Vạn là một trong những chợ lớn của Quảng Nam [1]. Bài cũng nhắc bài vè Tam Kỳ cuối thế kỷ 19 có tên chợ Vạn [1].
Theo tác giả, chợ Vạn xưa là một thôn trực thuộc xã Tam Kỳ, tổng Chiên Đàn, phủ Tam Kỳ. Đến năm 1916, địa danh này mới được ghi thành thôn Tứ Chánh Bàn Thạch trong bộ địa bạ được gọi là “Bàn Thạch điền thổ bộ” [1]. Bản địa bạ được lập ngày 29 tháng 10 âm lịch năm Khải Định nguyên niên, có xác nhận của lý hào ba địa phương liên hệ và bút phê của tri phủ Tam Kỳ [1].
Địa bạ Tứ Bàn kể gì?
Bộ địa bạ ghi 129 đơn vị đất với tổng diện tích “13 mẫu, mười một xích, một thốn”. Trong đó, 101 đơn vị thuộc xứ Truông Dài, 22 thuộc xứ Nhà Núi; phần còn lại gồm đất của thôn và cơ sở thờ tự [1].
Địa bạ ghi tên chủ đất, diện tích và tứ cận, qua đó giúp dựng lại bản đồ khu Tứ Bàn – chợ Vạn đầu thế kỷ 20 [1]. Trước khi thành đơn vị riêng, Tứ Bàn vẫn là phụ bộ của xã Tam Kỳ và nộp thuế qua xã [1].
Bài báo lần theo tên Bàn Thạch man cuối thế kỷ 19 đến Bàn Thạch thôn khi cư dân chuyển lên bờ [1]. Theo lời kể cư dân cao niên, chùa Tam Bảo từng là nơi thờ tiền hiền bảy tộc và có bàn thờ Quan Thánh đế quân của cộng đồng người Hoa [1].
Chợ Mới, chợ Cũ rồi chợ Mai, chợ Chiều
Theo hồi ức của Trần Xuân Quang, trước năm 1945 chợ Mới được mở bên sông Bàn Thạch khi khu chợ Vạn chật hẹp; từ đó chợ Vạn mang tên chợ Cũ [2]. Trong chiến tranh, các điểm họp chợ lần lượt dời đến gần đò Ba Bến, xóm Tam Dưỡng rồi xóm Phú Hòa [2]. Đây là hồi ức cá nhân [2].
Sau năm 1954, chợ Mới và chợ Cũ cùng hoạt động dưới tên chợ Tam Kỳ. Hồi ức kể rằng việc phân buổi họp chợ dẫn đến cách gọi chợ Mai và chợ Chiều [2]. Năm 1962, chợ Chiều dời về khu Gò Đá khi cầu Kỳ Phú được xây dựng; đến năm 1982, chợ Mai và chợ Chiều sáp nhập thành chợ Tam Kỳ tại khu đất mới ở phường Phước Hòa khi đó [2].
Hai nguồn khác nhau về dạng tư liệu: bài năm 2013 dựa vào địa bạ và gia phả, bài năm 2014 kể hồi ức cá nhân [1][2]. Tam Kỳ nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Khu chợ Vạn được đặt tại các phường Hòa Hương và Phước Hòa theo địa giới khi bài đăng; Hòa Hương cũ nay thuộc phường Hương Trà, còn nơi thuộc Phước Hòa cũ chưa xác định [1].
Tra cứu liên quan
- Địa bàn: Tam Kỳ, phường Hương Trà, phường Bàn Thạch
- Bối cảnh: làng xã Tam Kỳ xưa, làng Chiêu Bàn Thạch
Điều còn chưa rõ
- Bài năm 2013 đặt chợ Vạn ở các phường Hòa Hương và Phước Hòa theo địa giới lúc đăng. Bảng quy đổi xác nhận Hòa Hương cũ nay thuộc phường Hương Trà, nhưng chưa tìm được căn cứ xác định phần Phước Hòa cũ nay thuộc phường nào [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Bài năm 2013 nêu các câu hỏi về tên gọi Hiệp thiên linh miếu và việc phối thờ ở chùa Tam Bảo nhưng không giải đáp dứt điểm [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Các chi tiết về di dời chợ và việc phân buổi nhóm chợ chủ yếu dựa trên hồi ức đăng năm 2014; cần đối chiếu hồ sơ địa phương nếu dùng như mốc hành chính [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam (nay Báo và Phát thanh, Truyền hình Đà Nẵng), “Ai qua chợ Vạn Tam Kỳ…”, 12/1/2013, https://baodanang.vn/ai-qua-cho-van-tam-ky-3125763.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Quảng Nam (nay Báo và Phát thanh, Truyền hình Đà Nẵng), “Chợ Tam Kỳ qua hồi ức”, 29/4/2014, https://baodanang.vn/cho-tam-ky-qua-hoi-uc-3000091.html, truy cập 23/10/2026.