Chùa Vĩnh An, tục danh chùa Vua, có tên đầy đủ là Ngự chế Vĩnh An tự hay Sắc tứ Vĩnh An tự [1]. Đây là ngôi quốc tự thời Nguyễn được lập tại thung lũng Chiêm Sơn Tây để phụng tự Hiếu Văn hoàng hậu và Hiếu Chiêu hoàng hậu [1]. Hiện nay dấu vết kiến trúc của chùa không còn, vị trí cũ nằm trên địa bàn thôn Chiêm Sơn (trước 7/2025: xã Duy Trinh, huyện Duy Xuyên), nay thuộc xã Duy Xuyên [1].
Duyên do lập chùa và các ghi chép về niên đại
Lăng tẩm các vua chúa và hoàng hậu triều Nguyễn phần lớn ở vùng phụ cận kinh thành Huế, riêng hai lăng của Hiếu Văn hoàng hậu và Hiếu Chiêu hoàng hậu nằm tại Quảng Nam [1]. Do khoảng cách xa kinh thành, việc hương hỏa không thường xuyên nên triều đình lo liệu việc phụng tự tại chỗ [1].
Về năm dựng chùa, các nguồn sử thời Nguyễn chép các mốc khác nhau [1]: – Bản thời Tự Đức của “Đại Nam nhất thống chí” ghi chùa dựng vào năm Minh Mạng thứ 14 (1833) ở bên cạnh hai lăng Vĩnh Diễn và Vĩnh Diên [1]. Một số bản sao chép bộ sách này và công trình của Viện Khảo cổ học lại ghi năm 1824 [1]. – Sách “Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ” (quyển 123) ghi vào năm Minh Mạng thứ 4 (1823) có chỉ dụ quan tỉnh Quảng Nam chọn đất tìm thợ dựng chùa Vĩnh An ở xã Chiêm Sơn [1]. – Sách “Đại Nam thực lục chính biên” (Đệ nhị kỷ, quyển 22) chép sự kiện lập chùa diễn ra vào tháng 8 năm Quý Mùi (1823) [1]. – Bức hoành phi “Vĩnh An tự” được sao lục trong “Quảng Nam tỉnh tạp biên” ghi niên đại năm Minh Mạng thứ 7 (1826) [1]. Chuông của chùa (sau chuyển về chùa Nghĩa Trủng) ghi hai lần đúc vào các năm 1824 và 1873 [1].
Từ các văn bản này, tác giả bài báo kết luận vua Minh Mạng cho xây chùa Vĩnh An vào tháng 8 năm 1823, đến năm 1824 cho đúc chuông và năm 1826 lập biển chùa [1].
Vị trí trên gò Chăm và tương quan với hai tôn lăng
Vào tháng 8/1823, vua Minh Mạng cho lập mốc cấm địa ở hai lăng, sai dinh thần Quảng Nam cắm cọc gỗ hồng sắc cách bảo thành 4 trượng, cấm dân đốn củi và canh tác [1]. Nhà vua đồng thời hạ lệnh chọn vị trí cao ráo quang đãng ở khoảng giữa hai lăng để dựng chùa [1].
Chùa nằm cách lăng Vĩnh Diên (lăng Trên) khoảng 1 km về phía tây và cách lăng Vĩnh Diễn (lăng Dưới) 500 m về phía đông [1]. Cả ba công trình đều nằm trên các gò đất cao trong thung lũng Chiêm Sơn Tây [1].
Theo các bậc cao niên trong làng, chùa tọa lạc tại gò Chùa (gò Đồng Cốc), xứ Cây Cốc làng Chiêm Sơn [1]. Gò đất này vốn là một phế tích kiến trúc Chăm; chùa quay mặt về hướng đông nam nhìn về phía lăng Vĩnh Diễn, nên các nghiên cứu cho rằng chùa dựng trên nền cũ tháp Chăm [1].
Quy mô kiến trúc và cảnh quan phụ cận
Theo “Đại Nam nhất thống chí”, chùa là tòa nhà 3 gian 2 chái, gian giữa thờ Phật, hai gian tả hữu đặt vị thần ngự, có binh lính canh giữ [1].
Khuôn viên chùa có vườn cây bao quanh gọi là vườn Chùa, có nhiều cây da và cây chim chim [1]. Phía bắc dưới chân gò có giếng đào lấy nước sinh hoạt gọi là giếng Chùa [1]. Dân cư dần tụ họp quanh khu vực này tạo thành xóm Chùa [1]. Từ chùa chạy ra bờ nam sông Thu Bồn theo hướng bắc – nam có trục đường dài khoảng 1 km dẫn tới bến Giá Ngự, nơi thuyền rồng của vua hoặc thuyền quan cập bến mỗi khi về tế lễ [1]. Bên hông chùa có trục đường đất chạy theo hướng đông – tây nối sang hai khu lăng mộ [1].
Điển lệ và dấu tích hiện nay
Qua các đời vua triều Nguyễn, chùa Vĩnh An có quy định về ruộng đất thờ tự với tổng diện tích 4 mẫu 8 sào 12 thước, có quy định ngày cúng tế, cỗ cúng, cắt cử tăng cang trụ trì, lập đội thủ hộ canh gác và các đợt tu bổ (trong đó có lần trùng tu quy mô dưới thời vua Thành Thái) [1].
Theo tác giả bài báo, chùa tồn tại hơn 120 năm cho đến khoảng năm 1945 – 1946 thì bị thiêu rụi [1]. Hiện nay kiến trúc chùa không còn dấu vết, vị trí được xác định nằm về phía tây tự đường tộc Lê Văn và bia di tích chùa Vua [1].
Tra cứu liên quan
- Công trình lăng mộ lân cận: lăng Vĩnh Diễn
- Địa danh hành chính: xã Duy Xuyên
- Địa lý dòng sông: sông Thu Bồn
- Văn hóa và làng nghề địa phương: lễ hội Bà Chiêm Sơn, làng nghề chổi đót Chiêm Sơn
Điều còn chưa rõ
- Sự khác biệt về năm dựng chùa giữa các tài liệu triều Nguyễn: Đại Nam nhất thống chí ghi năm 1833, trong khi Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ và Đại Nam thực lục ghi tháng 8/1823; bản sao chép khác và tài liệu khảo cổ học lại ghi năm 1824 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Công năng và tính chất cụ thể của phế tích kiến trúc Chăm tại gò Đồng Cốc trước khi triều đình dựng chùa Vĩnh An trên gò này [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Nguyên nhân cụ thể dẫn đến việc chùa bị thiêu rụi vào khoảng năm 1945 – 1946 chưa được bài báo ghi chi tiết [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Chùa Vua – ngôi quốc tự xưa ở Chiêm Sơn”, 07/01/2024, https://baodanang.vn/chua-vua-ngoi-quoc-tu-xua-o-chiem-son-3128119.html, truy cập 23/10/2026.