Ngày 29/9/1954, sau khi Hiệp định Giơ-ne-vơ được ký kết, tại khu vực chợ Cây Cốc thuộc xã Tiên Phước (trước 7/2025: xã Tiên Thọ, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam) đã diễn ra cuộc đấu tranh chính trị của hàng nghìn người dân đòi quyền dân sinh, dân chủ và phản đối việc bắt giam cán bộ kháng chiến [1][2]. Cuộc biểu tình bị Tiểu đoàn 601 thuộc quân đội Liên hiệp Pháp nổ súng đàn áp với hơn 330 người thương vong theo ghi nhận của báo chí, và địa điểm này đã được xếp hạng di tích quốc gia năm 2019 [1][2].
Nguyên nhân từ hai lần bắt giữ cán bộ tháng 9/1954
Theo bài viết năm 2024 trên Báo Đà Nẵng, sự kiện tại chợ Cây Cốc bắt nguồn từ việc lực lượng Quốc dân đảng tại địa phương hai lần bắt giữ ông Nguyễn Thông – một cán bộ tham gia kháng chiến chống Pháp của xã Tiên Thọ cũ – đưa về giam giữ và tra hỏi tại nhà ông Ngô Ngọc Hường [1].
Trong lần bắt giữ đầu tiên vào ngày 27/9/1954, người dân địa phương đã tập hợp đấu tranh đòi thả người [1]. Trước sức ép của đám đông, Tiểu đoàn 601 thuộc quân đội Liên hiệp Pháp đang đóng quân tại chợ Cây Cốc (xã Tiên Thọ cũ) phải can thiệp và buộc phía Quốc dân đảng trả tự do cho ông Nguyễn Thông [1].
Đến đêm 28/9/1954, ông Nguyễn Thông bị bắt giữ lần thứ hai [1]. Người dân trong vùng tiếp tục kéo đến vây quanh nhà ông Ngô Ngọc Hường để yêu cầu thả người; dù phía Quốc dân đảng đứng ra xin lỗi, đám đông vẫn yêu cầu phải ký bản cam kết [1]. Cán bộ huyện Tiên Phước cũ khi ấy đã vận động người dân giải tán nhằm tránh xảy ra tổn thất, nhưng không ngăn được làn sóng tập hợp của quần chúng [1].
Diễn biến vụ đàn áp ngày 29/9/1954 tại chợ Cây Cốc
Theo Báo Nhân Dân, vào lúc 9 giờ sáng ngày 29/9/1954, đúng vào phiên chợ đông tại Cây Cốc, những người từ vùng Quế Sơn, Tam Kỳ và tỉnh Quảng Ngãi lên chợ Cây Cốc buôn bán nghe tin người dân địa phương bị bắt giam, đàn áp nên đã tập hợp, đánh trống mõ kêu gọi cư dân quanh chợ cùng đi đấu tranh [2]. Báo Đà Nẵng ghi nhận hàng nghìn người dân từ các xã Tiên Phong, Tiên Mỹ, Tiên Kỳ, Tiên Thọ cũ (nay thuộc xã Tiên Phước) và xã Tiên Lập cũ (nay thuộc xã Thạnh Bình) đã kéo về chợ Cây Cốc, hợp cùng người dân từ các huyện cũ là Quế Sơn, Thăng Bình, Tam Kỳ và tỉnh Quảng Ngãi để đòi quyền dân sinh, dân chủ [1].
Theo diễn văn kỷ niệm được Báo Nhân Dân dẫn lại, đến khoảng 10 giờ sáng ngày 29/9/1954, khi đoàn người đi đến khu vực Cầu Vôi thì ba chiếc máy bay khu trục của quân Pháp quần lượn trên bầu trời [2]. Nhận chỉ đạo từ Chỉ huy quân Pháp đóng tại Đà Nẵng, sau khi có lệnh đàn áp, binh lính Tiểu đoàn 601 đóng tại Cây Cốc đã nổ súng vào đám đông [1][2]. Cùng lúc đó, xe tăng từ hướng Tam Kỳ kéo lên Tiên Thọ và lính bộ binh của quân Liên hiệp Pháp dùng súng liên thanh bắn vào đoàn người biểu tình [2].
Về số thương vong trong ngày 29/9/1954, hai nguồn báo chí ghi nhận có khác biệt: Báo Đà Nẵng năm 2024 ghi cuộc nổ súng làm chết và bị thương hơn 330 người [1], trong khi Báo Nhân Dân năm 2019 ghi có hơn 330 người đã thiệt mạng trong cuộc đấu tranh [2] [CẦN KIỂM CHỨNG]. Theo Báo Đà Nẵng, khi bị nổ súng, nhiều người trong đoàn biểu tình vẫn xông lên giành súng để chống trả; sau đó, lực lượng đối phương muốn lấy xác những người thiệt mạng nhằm xóa dấu vết vi phạm Hiệp định Giơ-ne-vơ, nhưng người dân đã giữ lại thi thể những người thương vong để làm bằng chứng tố cáo [1].
Xếp hạng di tích và xây dựng khu tưởng niệm
Ngày 19/6/2009, Địa điểm diễn ra cuộc đấu tranh Cây Cốc được UBND tỉnh Quảng Nam cũ xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh [1]. Đến ngày 29/1/2019, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 424 công nhận địa điểm này là di tích lịch sử cấp quốc gia [1]. Lễ đón nhận Bằng Di tích quốc gia và tưởng niệm 65 năm sự kiện được tổ chức tại xã Tiên Thọ cũ vào ngày 27/9/2019 [2].
Ngày 3/3/2021, UBND tỉnh Quảng Nam cũ ban hành Quyết định số 565 phê duyệt dự án đầu tư xây dựng công trình Khu tưởng niệm cuộc đấu tranh Cây Cốc với tổng mức đầu tư 30 tỷ đồng [1]. Tháng 5/2023, UBND huyện Tiên Phước cũ đã tổ chức lễ khánh thành giai đoạn 1 của dự án với nguồn vốn đầu tư trong giai đoạn đầu hơn 14,7 tỷ đồng [1].
Tra cứu liên quan
- Đơn vị hành chính liên quan: xã Tiên Phước, xã Thạnh Bình, xã Quế Sơn, xã Thăng Bình, Tam Kỳ
- Bối cảnh lịch sử và di tích cùng vùng: Đà Nẵng giai đoạn 1945 – 1975, chi bộ Thạnh Bình
- Tra cứu địa giới: bảng tra phường, xã Đà Nẵng
Điều còn chưa rõ
- Con số hơn 330 người trong vụ đàn áp ngày 29/9/1954: Báo Đà Nẵng (2024) ghi là tổng số người chết và bị thương [1], còn Báo Nhân Dân (2019) ghi là số người thiệt mạng; số người tử vong và số người bị thương riêng biệt chưa được tách rõ trong hai nguồn [1][2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Số phận của ông Nguyễn Thông sau đêm bị bắt lại (28/9/1954) và kết quả xử lý của Ủy ban Quốc tế Kiểm soát và Giám sát đình chiến đối với vụ việc tại chợ Cây Cốc không được nêu trong hai bài báo nguồn [1][2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tiến độ triển khai giai đoạn 2 của dự án Khu tưởng niệm cuộc đấu tranh Cây Cốc sau lễ khánh thành giai đoạn 1 vào tháng 5/2023 chưa có thông tin trong nguồn [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, Hồ Quân – Lê Diễm, “Kỷ niệm 70 năm cuộc đấu tranh Cây Cốc – Tiên Thọ: Sức mạnh từ lòng dân”, 27/9/2024, https://baodanang.vn/ky-niem-70-nam-cuoc-dau-tranh-cay-coc-tien-tho-suc-manh-tu-long-dan-3141826.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Nhân Dân, Quốc Việt, “Địa điểm diễn ra cuộc đấu tranh Cây Cốc được công nhận Di tích quốc gia”, 27/9/2019, https://nhandan.vn/dia-diem-dien-ra-cuoc-dau-tranh-cay-coc-duoc-cong-nhan-di-tich-quoc-gia-post372220.html, truy cập 23/10/2026.
