Tháng 10/1966, Trung đoàn 31 thuộc Sư đoàn 2, Quân khu 5 phối hợp với lực lượng địa phương tiến công cụm cứ điểm Trung Phước [1][2]. Sau trận đánh, khu vực Hóc Thượng ở thôn Trung Nam (trước 7/2025: xã Quế Trung, huyện Nông Sơn, tỉnh Quảng Nam) trở thành nơi an táng ban đầu của 242 liệt sĩ thuộc Trung đoàn 31 [1][2]. Tại địa điểm này, một khu nhà bia tưởng niệm rộng gần 1.000 m² đã được xây dựng năm 2019 và nâng cấp năm 2020 [1][2].
Trận đánh cụm cứ điểm Trung Phước tháng 10/1966
Theo Báo Đà Nẵng, trong hai năm 1964 và 1965, tại các xã vùng tây của huyện Quế Sơn cũ (sau thuộc huyện Nông Sơn cũ), quân Mỹ và lực lượng Việt Nam Cộng hòa đóng quân trên các điểm cao, lập hệ thống hầm hào, công sự tại cụm cứ điểm Nông Sơn – Trung Phước và dồn dân vào ấp chiến lược [2][3]. Đầu tháng 10/1966, Bộ Tư lệnh Sư đoàn 2, Quân khu 5 giao nhiệm vụ cho Trung đoàn 31 phối hợp với lực lượng địa phương tiến công cụm cứ điểm Trung Phước nhằm phá thế kìm kẹp và đưa người dân về làng cũ [2][3]. Đây là địa bàn sau đó tiếp tục diễn ra chiến thắng Nông Sơn – Trung Phước 1974.
Các nguồn báo chí ghi thời gian trận đánh chênh nhau một ngày: Báo Văn Hóa năm 2019 và bài viết năm 2022 trên Báo Đà Nẵng ghi trận đánh diễn ra trong ba ngày, từ 17 đến 19/10/1966 [1][3]; bài viết tháng 1/2021 trên Báo Đà Nẵng ghi trận đánh kéo dài bốn ngày, từ đêm 17 đến ngày 20/10/1966 [2]. Theo bài năm 2021, Trung đoàn 31 nổ súng tiến công đồng loạt từ đêm 17/10/1966, bao vây và chia cắt cứ điểm, đến 4 giờ sáng 18/10/1966 thì làm chủ trận địa [2]. Từ ngày 18 đến 20/10/1966, đơn vị tiếp tục đánh tám trận vừa vận động tiến công vừa chốt giữ và truy kích quân đối phương đến ứng cứu [1][2].
Về kết quả trận đánh, cả ba bài báo đều ghi lực lượng tiến công đã xóa sổ Đại đội 708 và Đại đội 3 thuộc Tiểu đoàn 2, Trung đoàn 51 của lực lượng Việt Nam Cộng hòa, đồng thời thu giữ và phá hủy nhiều vũ khí, khí tài quân sự [1][2][3]. Các số liệu khác có sự khác biệt giữa từng bài: Báo Văn Hóa năm 2019 ghi loại khỏi vòng chiến đấu hàng nghìn binh sĩ đối phương và bắt sống 54 người [1]; bài năm 2022 trên Báo Đà Nẵng ghi loại khỏi vòng chiến đấu hàng nghìn lính Mỹ và lực lượng Việt Nam Cộng hòa [3]; còn bài năm 2021 trên Báo Đà Nẵng ghi tiêu hao nặng hai tiểu đoàn thuộc Trung đoàn 51 và bắn cháy 9 máy bay [2].
Nơi an táng ban đầu và việc quy tập hài cốt
Phía lực lượng tiến công cũng chịu tổn thất lớn trong đợt giao tranh này [1]. Báo Văn Hóa năm 2019 ghi có 500 người hy sinh, trong đó 242 liệt sĩ được đưa về an táng lần đầu tại Hóc Thượng [1]. Bài năm 2021 trên Báo Đà Nẵng ghi gần 500 cán bộ, chiến sĩ thương vong được đưa về trạm phẫu tiền phương của Trung đoàn 31, trong đó 242 người hy sinh và được an táng tại khu vực Hóc Thượng [2]. Bài năm 2022 trên Báo Đà Nẵng ghi hơn 500 người thương vong và hơn 200 người hy sinh được an táng lần đầu tại đây [3].
Theo Báo Văn Hóa, đầu thập niên 1990, hơn 120 hài cốt liệt sĩ của Trung đoàn 31 ở khu vực Hóc Thượng đã được quy tập về Nghĩa trang liệt sĩ xã Sơn Viên cũ, huyện Nông Sơn cũ [1]. Phần hài cốt còn lại chưa tìm thấy do địa hình tự nhiên biến đổi và quá trình xây dựng hồ thủy lợi ở địa phương, được bài báo năm 2021 gọi là hồ Trung Lộc [1][2]. Tính đến tháng 1/2021, Ban liên lạc Trung đoàn 31 mới xác định được danh tính 140 liệt sĩ để khắc tên trên bia tưởng niệm và vẫn đang tiếp tục sưu tầm hồ sơ [2].
Khu nhà bia tưởng niệm và hồ sơ di tích
Theo Đại tá Châu Khắc Tạo, Trưởng ban liên lạc Trung đoàn 31, năm 2014 Ban liên lạc cựu chiến binh Trung đoàn 31 tại Hà Nội, Quảng Nam và Đà Nẵng đã tìm về Hóc Thượng, phối hợp với Hội Cựu chiến binh xã Quế Trung cũ đặt nền móng đầu tiên xây dựng nhà bia tưởng niệm [1][3]. Tháng 4/2019, khu nhà bia được khởi công xây dựng lại trên diện tích gần 1.000 m² và khánh thành vào sáng 31/8/2019, kinh phí do Bộ Tư lệnh Quân khu 5, Ban liên lạc Trung đoàn 31 và các nhà hảo tâm đóng góp [1][3]. Bà Nguyễn Thị Bích, hội viên Hội Cựu chiến binh xã Quế Trung cũ, là một trong những người vận động kinh phí xây dựng công trình tại Hóc Thượng cũng như nhà bia tưởng niệm tại Trại Tiệp (xã Quế Ninh cũ) và khe Chín Khúc (xã Quế Lâm cũ, nay thuộc xã Quế Phước) [1][2].
Trong năm 2020 và đầu năm 2021, công trình tại Hóc Thượng được nâng cấp từ nguồn xã hội hóa với tổng kinh phí hơn 4 tỷ đồng trên khuôn viên rộng 1.000 m² [2]. Các hạng mục gồm nhà bia tưởng niệm chung, 4 bia đá khắc tên và quê quán từng liệt sĩ, mái che, bàn ghế đá, mô hình bếp Hoàng Cầm, phù điêu tái hiện không gian chiến đấu, khuôn viên cây xanh và đường dẫn vào khu tưởng niệm [1][2]. Chiều 29/4/2022, UBND huyện Nông Sơn cũ tổ chức tọa đàm khoa học về di tích Địa điểm tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ Trung đoàn 31, Sư đoàn 2, Quân khu 5 tại Hóc Thượng nhằm thu thập tư liệu, xác lập lý lịch di tích và lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích cấp tỉnh [3].
Các bài báo năm 2019 – 2022 đều ghi Hóc Thượng nằm tại thôn Trung Nam, xã Quế Trung cũ, huyện Nông Sơn cũ, gắn với cụm cứ điểm Trung Phước [1][2][3]. Theo Nghị quyết 1659/NQ-UBTVQH15 năm 2025, thị trấn Trung Phước và xã Quế Lộc hợp nhất thành xã Nông Sơn; tuy nhiên ba bài báo nguồn chưa nêu mốc đổi tên từ xã Quế Trung cũ sang thị trấn Trung Phước [CẦN KIỂM CHỨNG].
Tra cứu liên quan
- Sự kiện và bối cảnh lịch sử: chiến thắng Nông Sơn – Trung Phước 1974, Đà Nẵng giai đoạn 1945 – 1975, Khu tưởng niệm Hòn Tàu – Đèo Le
- Địa bàn và địa danh vùng Nông Sơn: xã Nông Sơn, xã Quế Sơn, xã Quế Phước, suối nước nóng Tây Viên
Điều còn chưa rõ
- Thời gian kết thúc đợt giao tranh tháng 10/1966: hai bài ghi từ ngày 17 đến 19/10/1966 [1][3], một bài ghi từ đêm 17 đến ngày 20/10/1966 [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Con số khoảng 500 cán bộ, chiến sĩ trong trận đánh: Báo Văn Hóa ghi “500 đồng chí hy sinh, trong đó 242 đồng chí hy sinh được đưa về an táng lần đầu tại khu vực Hóc Thượng” [1], trong khi hai bài trên Báo Đà Nẵng ghi khoảng 500 người là tổng số thương vong và 242 người (hoặc hơn 200 người) là số liệt sĩ hy sinh được an táng tại Hóc Thượng [2][3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Kết quả xét duyệt hồ sơ xếp hạng di tích cấp tỉnh sau cuộc tọa đàm khoa học ngày 29/4/2022 [3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Quá trình chuyển đổi hành chính từ xã Quế Trung cũ (nêu trong các nguồn năm 2019 – 2022) sang thị trấn Trung Phước trước khi nhập vào xã Nông Sơn năm 2025 chưa được nêu trực tiếp trong ba nguồn của bài [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Văn Hóa, Khánh Chi, “Khánh thành Nhà bia tưởng niệm Anh hùng, liệt sĩ tại Hóc Thượng, Quảng Nam”, 31/08/2019, https://baovanhoa.vn/doi-song/khanh-thanh-nha-bia-tuong-niem-anh-hung-liet-si-tai-hoc-thuong-quang-nam-87540.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, Hoàng Liên – Thu Phương, “Khu tưởng niệm liệt sĩ Hóc Thượng: “Địa chỉ đỏ” giữa lòng dân”, 20/01/2021, https://baodanang.vn/khu-tuong-niem-liet-si-hoc-thuong-dia-chi-do-giua-long-dan-3071775.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, Tâm Lê, “Tọa đàm khoa học về di tích Địa điểm tưởng niệm anh hùng liệt sĩ tại Hóc Thượng”, 30/04/2022, https://baodanang.vn/toa-dam-khoa-hoc-ve-di-tich-dia-diem-tuong-niem-anh-hung-liet-si-tai-hoc-thuong-3027009.html, truy cập 23/10/2026.
