Khởi đào từ năm 1952 khi máy bay quân Pháp thả bom xăng đốt rừng Phước Thượng, các tuyến hầm ngầm ở Gò Dân và vùng lân cận được người dân đào vào ban đêm rồi tiếp tục nối dài trong kháng chiến chống Mỹ [1]. Theo số liệu của Trung tâm Văn hóa – Thông tin huyện Phú Ninh cũ dẫn trên Báo Đà Nẵng năm 2014, toàn vùng có 15 cụm địa đạo phân bố trên diện tích ước tính gần 23 km², trong đó ba cụm Gò Dân, Gò Thai và Gò Nông đã được xếp hạng di tích cấp tỉnh [1].
Quy mô và sự phân bố của 15 cụm địa đạo
Theo bài viết năm 2014 trên Báo Đà Nẵng, bên cạnh địa đạo Kỳ Anh, vùng 6 xã phía tây huyện Bắc Tam Kỳ xưa (trước tháng 7/2025 là huyện Phú Ninh, tỉnh Quảng Nam) còn có một hệ thống gồm 15 cụm địa đạo nằm rải rác [1]. Số liệu của Trung tâm Văn hóa – Thông tin huyện Phú Ninh cũ ước tính mỗi cụm địa đạo có diện tích bình quân khoảng 1,5 km², tổng diện tích toàn hệ thống chiếm gần 23 km² [1]. Nhiều nơi có đường hầm bằng đất thông nhau giữa các địa đạo, một số nơi là các cụm độc lập [1].
Nếu lấy địa đạo Gò Dân ở xã Tam Dân cũ (nay thuộc xã Phú Ninh) làm điểm trung tâm, hệ thống hầm phân bố ra cả bốn hướng đông, tây, nam, bắc [1]:
- Khu vực trung tâm (xã Tam Dân cũ, nay thuộc xã Phú Ninh): có ba cụm địa đạo liên hoàn là Gò Thai – Gò Dân – Gò Hầm, chiều dài mỗi cụm từ 1.200 m đến 1.700 m [1].
- Hướng đông: có hai cụm Gò Nông và Gò Miên thuộc xã Tam Thái cũ (nay thuộc xã Chiên Đàn), mỗi cụm có tổng chiều dài khoảng 1.000 – 1.500 m [1].
- Hướng tây: có các cụm Vườn Dãy (Long Sơn), Cây Cốc và Gò Miên (Trung Định) [1].
- Hướng nam: có ba cụm nằm gần nhau thuộc xã Tam Đại cũ (nay thuộc xã Phú Ninh), gồm Phước Thượng, Gò Quạnh và Đồn Tháp [1].
- Hướng bắc và tây bắc: đến năm 2014 đã phát lộ các cụm Tú Bình, Ao Lầy, Rừng Hoạnh (thuộc xã Tam Vinh cũ), Cẩm Khê (xã Tam Phước cũ, nay thuộc xã Tây Hồ) và Gò Trại (xã Tam Lộc cũ, nay thuộc xã Tây Hồ) [1]. Trong số này, cụm Ao Lầy còn giữ được hầm cứu thương và giếng nước ngay trong lòng địa đạo [1].
Tính đến năm 2014, có ba cụm được cấp bằng di tích cấp tỉnh là địa đạo Gò Dân (Cây Sanh), Gò Thai (Dương Đàn) và Gò Nông (xã Tam Thái cũ); các cụm còn lại được ngành văn hóa – thông tin huyện Phú Ninh cũ khảo sát để lập hồ sơ [1].
Quá trình đào hầm qua hai cuộc kháng chiến
Theo bài báo, các địa đạo tại xã Tam Dân, xã Tam Đại (nay thuộc xã Phú Ninh) và xã Tam Vinh cũ phần cơ bản được khởi đầu trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp (1951 – 1954), sau đó tiếp tục mở rộng và hoàn chỉnh trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ [1].
Ông Đoàn Bách (75 tuổi vào năm 2014, trú thôn Cây Sanh, xã Tam Dân cũ) cho biết những tuyến địa đạo ở Phước Thượng và Gò Dân bắt đầu được đào từ năm 1952 [1]. Thời điểm đó có bộ đội Lào về khu vực này huấn luyện, bị máy bay quân Pháp phát hiện và thả bom xăng đốt cháy rừng; đồng thời tại rừng Phước Thượng có cơ sở quân giới của tỉnh Quảng Nam, nên chính quyền vận động người dân đào công sự ngầm để bảo vệ bộ đội và cất giấu súng đạn vừa chế tạo [1].
Khi quân Mỹ đổ bộ vào miền Nam, bộ đội tỉnh về tập kết tại Tam Dân và tiếp tục huy động nhân lực mở rộng các tuyến địa đạo trên địa bàn xã Tam Dân cũ (gồm cả xã Tam Đại cũ) [1]. Chính quyền địa phương tổ chức cho người dân đào hầm theo phương thức đào vào ban đêm, ban ngày nghỉ; lực lượng thường trực đào hầm hằng đêm là Đoàn Thanh niên và Hội Phụ nữ ở các thôn, xã [1].
Công năng binh trạm và cách giữ bí mật
Ngoài mục đích ém quân, hệ thống địa đạo còn là nơi tích trữ lương thực, vũ khí và làm trạm xá tiền phương [1]. Ông Nguyễn Văn Tư, nguyên Huyện đội trưởng Bắc Tam Kỳ thời chống Mỹ (năm 2014 cư trú tại phường An Mỹ cũ, nay thuộc phường Tam Kỳ), cho biết trong kháng chiến chống Mỹ, các địa đạo ở Ao Lầy và Gò Dân vận hành như một binh trạm: khi có kế hoạch tác chiến trên địa bàn, Quân khu hoặc Tỉnh đội Quảng Nam mới điều quân và chuyển lương thực về ém trước tại đây; sau trận đánh, thương binh được đưa về địa đạo sơ cứu rồi chuyển lên tuyến trên [1]. Những ngày bình thường, địa đạo chỉ dành cho cán bộ và lực lượng tại chỗ sử dụng khi quân đối phương càn quét, cơ sở ở địa phương nào chỉ cán bộ nơi đó biết [1].
Theo lời ông Phan Ngô (nguyên Bí thư Chi bộ xã Kỳ Long cũ) và ông Đặng Vĩnh (ở xã Tam Vinh cũ), phần lớn địa đạo tại các xã Tam Dân, Tam Vinh, Tam Phước cũ được đào khi quân đối phương chưa đến chiếm đóng nên giữ được bí mật với người bên ngoài [1]. Về sau, mỗi khi quân đối phương càn quét ráo riết và có dấu hiệu dò tìm ở khu vực nào, ngay trong đêm đó người dân địa phương tự phá hủy một số miệng hầm để xóa dấu vết [1]. Bài báo ghi nhận nhờ cách làm này, không có cụm địa đạo nào trong hệ thống bị quân đối phương phát hiện và phá hủy, nhưng cũng khiến nhiều cán bộ từng bám trụ lâu năm tại khu vực không biết hết tổng số địa đạo cũng như vị trí nào còn, vị trí nào đã bị phá lấp [1].
Tra cứu liên quan
- Di tích cùng loại: địa đạo Kỳ Anh
- Hành chính: xã Phú Ninh, xã Chiên Đàn, xã Tây Hồ, phường Tam Kỳ, bảng tra phường xã Đà Nẵng, quận, huyện cũ nay là những phường, xã nào
Điều còn chưa rõ
- Bài báo năm 2014 nhắc đến “xã Tam Vinh” và “xã Kỳ Long (cũ)”; chưa rõ địa bàn xã Tam Vinh cũ và xã Kỳ Long cũ nay thuộc xã mới nào của Đà Nẵng [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Trong bài báo có hai cụm cùng mang tên “Gò Miên”: một cụm ở phía đông thuộc xã Tam Thái cũ (nay thuộc xã Chiên Đàn) và một cụm ở phía tây ghi là “Gò Miên (Trung Định)”; chưa rõ đây là hai địa điểm trùng tên hay lỗi ghi chép của nguồn [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm xếp hạng cụ thể của ba di tích cấp tỉnh Gò Dân, Gò Thai, Gò Nông cũng như kết quả khảo sát, xếp hạng đối với các cụm địa đạo còn lại sau năm 2014 chưa có trong nguồn đã đọc [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Ngô Phú Thiện, “Hệ thống địa đạo Phú Ninh: Kỳ tích của lòng dân”, Báo Đà Nẵng, 2/8/2014, https://baodanang.vn/he-thong-dia-dao-phu-ninh-ky-tich-cua-long-dan-3116340.html, truy cập 23/10/2026.
