Địa đạo Phú An (thường gọi là Địa đạo Phú An – Phú Xuân) là một công trình địa đạo chiến đấu, nay thuộc địa bàn xã Phú Thuận (trước tháng 7/2025 thuộc xã Đại Thắng, huyện Đại Lộc; trước kia là xã Lộc Quý) [1][2][3]. Địa đạo hình thành bên bờ bắc sông Thu Bồn và giáp khu vực sông Vu Gia, từng là căn cứ tiền phương bí mật của Đặc khu ủy Quảng Đà, Khu ủy Khu V và Mặt trận 44 trong giai đoạn 1965 – 1972 [1][2]. Năm 2002, công trình được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia [1][2][3].
Bối cảnh và quá trình đào địa đạo
Tháng 3/1965, khi quân Mỹ đổ bộ vào Đà Nẵng mở rộng vành đai chiếm đóng, Đại Lộc bị chia thành vùng A và vùng B [1][2]. Lực lượng đối phương lập thêm đồn bốt và mở các cuộc hành quân càn quét vào vùng kiểm soát của cách mạng [1][2]. Trước tình thế đó, Huyện ủy Đại Lộc chủ trương tổ chức xây dựng hệ thống công sự bí mật để lực lượng vũ trang bám trụ bảo vệ làng xóm [1][2].
Địa đạo được khởi công đào từ tháng 3/1965 và hoàn thành vào tháng 4/1967, do ông Phan Thanh Thủ (lúc đầu làm Phó Bí thư Huyện ủy, từ tháng 5/1965 làm Bí thư Huyện ủy Đại Lộc) trực tiếp chỉ huy [1][2]. Lực lượng đào gồm du kích địa phương, người dân hai thôn Phú An, Phú Xuân, cùng sự tham gia của Đại đội 32 thuộc Ban An ninh Mặt trận Quảng Đà [1][2]. Người dân các thôn được chia thành nhiều tổ (mỗi tổ 15 người), mỗi người đảm nhận chỉ tiêu đào khoảng 7 m lòng hầm [1]. Đất cát đào lên được luân phiên vận chuyển ra đổ ở mé bờ sông hoặc các hố bom để ngụy trang, tránh bị phát hiện từ máy bay [1][2].
Quy mô cấu trúc và hệ thống công sự
Hệ thống địa đạo có chiều dài 800 m (một số bài báo ghi hơn 800 m), nằm sâu dưới lòng đất, nơi sâu nhất khoảng 2 m tùy theo cấu trúc địa chất [1][2][3]. Công trình gồm 21 ngõ ngách đan xen dưới các rặng tre, bờ rào, bụi cây và nền nhà dân [1][2][3].
Bên trong địa đạo bố trí các phân khu chức năng gồm hầm chỉ huy, hầm hội họp, hầm cấp cứu thương bệnh binh và hầm chứa lương thực, hàng hậu cần [1][2][3]. Mỗi đoạn địa đạo đều có nhánh phụ kết nối với hai tuyến giao thông hào chạy song song trên mặt đất để cảnh giới và tác chiến khi đối phương càn quét [1][2]. Cứ cách khoảng 20 m dọc giao thông hào lại có một lỗ thông hơi và một hầm cá nhân để người qua lại ẩn nấp khi có phi pháo bất ngờ [1][2]. Toàn bộ hệ thống trải dài qua các thôn Phú Bình, Phú Phong, Phú Long, tập trung dày đặc nhất ở hai thôn Phú An và Phú Xuân [1].
Vai trò căn cứ trong chiến tranh
Địa đạo Phú An là căn cứ tiền phương tiếp nhận cán bộ và quân chủ lực từ miền Bắc bổ sung cho chiến trường miền Nam [2]. Địa đạo là nơi làm việc và hội họp của Đặc khu ủy Quảng Đà, Khu ủy Khu V và cơ quan chỉ huy Mặt trận 44 suốt 7 năm từ 1965 đến 1972 [2]. Căn cứ này cũng đặt sở chỉ huy tiền phương để chỉ đạo các trận đánh vào các cứ điểm Đức Dục và An Hòa, tạo bàn đạp tiến công hướng tới cuộc Tổng tiến công mùa xuân 1975 (xem thêm ngày 29/3/1975) [1][2].
Nơi đây từng là nơi trú chân và làm việc của nhiều cán bộ lãnh đạo như Võ Chí Công (Bí thư Khu ủy Khu V), Chu Huy Mân (Phó Bí thư kiêm Tư lệnh quân khu), Đoàn Khuê (Phó Chính ủy quân khu), Nguyễn Chánh (Tư lệnh Mặt trận 44) và Giáp Văn Cương (Tham mưu trưởng Mặt trận 44) [2][3].
Tôn tạo và hiện trạng ngập nước
Ngày 30/12/2002, Bộ Văn hóa – Thông tin ban hành Quyết định số 39/QĐ-BVHTT xếp hạng địa đạo Phú An – Phú Xuân là Di tích lịch sử cấp Quốc gia [1][2][3]. Giai đoạn 2011 – 2013, tỉnh triển khai dự án trùng tu với kinh phí 3,2 tỷ đồng [3]. Do phần lớn đường hầm đất tự nhiên bị sụt lún và sập bít qua thời gian, dự án chỉ phục hồi được 145 m hầm bằng bê tông cốt thép hình vòm trát vữa giả đất, làm 3 cửa miệng hầm lộ thiên, nhà chỉ huy, phòng họp và nhà trưng bày hiện vật [2][3].
Sau khi hoàn thành vào năm 2013, công trình gặp tình trạng nước ngầm thấm tràn và dâng ngập lòng đường hầm lên sát miệng [3]. Theo ý kiến của các cán bộ lão thành địa phương, địa đạo nguyên bản chỉ đào bằng tầng đất thịt không có bê tông cốt thép; khi trùng tu việc đào sâu cùng với lớp vữa trát chống thấm chưa đạt khiến mạch nước ngầm đọng lại [3]. Từ năm 2016, huyện bàn giao di tích cho UBND xã Đại Thắng quản lý [3]. Khách tham quan thông thường chỉ đứng trên mặt đất quan sát miệng hầm và hệ thống thông hơi; xã chỉ bố trí máy hút cạn nước khi có các đoàn cựu chiến binh hoặc khách tham quan đặc biệt đến thăm [3].
Tra cứu liên quan
- Địa phương: xã Phú Thuận
- Nhân vật lịch sử: Võ Chí Công
- Địa bàn sông nước: sông Thu Bồn, sông Vu Gia
- Di tích kháng chiến liên quan: chiến thắng Thượng Đức, khu di tích Nước Oa, ngày 29/3/1975
Điều còn chưa rõ
- Biện pháp kỹ thuật lâu dài để khắc phục triệt để việc ngập nước ngầm trong 145 m lòng hầm bê tông sau trùng tu chưa được giải quyết dứt điểm [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tổng chiều dài chính xác của toàn tuyến địa đạo: bài báo năm 2021 ghi 800 m, các bài báo năm 2009 và 2023 ghi hơn 800 m [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Mức độ sập lở và dấu tích còn lại của các nhánh địa đạo đất nằm ngoài 145 m đã gia cố bê tông cốt thép [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Nhân Dân, “Địa đạo Phú An – Phú Xuân”, 16/12/2009, https://nhandan.vn/dia-dao-phu-an-phu-xuan-post560128.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Quân đội nhân dân, ““Hòn đá chống Mỹ” và Địa đạo Phú An – Phú Xuân”, 22/9/2021, https://ct.qdnd.vn/ho-so-tu-lieu/hon-da-chong-my-va-dia-dao-phu-an-phu-xuan-527238, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Địa đạo Phú An – Phú Xuân: Cần được đầu tư đúng mức”, 18/4/2023, https://baodanang.vn/dia-dao-phu-an-phu-xuan-can-duoc-dau-tu-dung-muc-3026632.html, truy cập 23/10/2026.