Làng Phú Bông ở hữu ngạn sông Thu Bồn từng đi vào câu ca dân gian xứ Quảng nhờ nghề dệt tơ lụa [1]. Tại đây, đình làng Trung Thái là nơi thờ phụng các bậc tiền hiền khai khẩn đất đai qua nhiều thế kỷ [1]. Công trình tọa lạc tại xóm Văn Thánh, thôn Phú Bông (trước 7/2025: xã Duy Trinh, huyện Duy Xuyên), nay thuộc xã Duy Xuyên [1].
Từ Phố Hoa đến Phú Bông Ngũ Thôn
Cần lưu ý làng Phú Bông ở Duy Xuyên khác với làng Phú Bông ở Gò Nổi (trước 7/2025: xã Điện Phong, thị xã Điện Bàn). Theo gia phả chư phái tộc, tổ tiên người dân Phú Bông từ Nghệ An, Thanh Hóa, Hải Dương theo chúa Nguyễn Hoàng vào Nam khai khẩn đất hoang và lập nên các thiết chế đình, chùa, miếu, võ [1].
Vùng đất nằm kẹp giữa sông Thu Bồn và kinh thành Trà Kiệu được ghi nhận trong gia phả tộc Mạc (sau đổi thành tộc Nguyễn Trường) lập năm Vĩnh Trị thứ năm (1680) [1]. Gia phả cho biết năm Dương Hòa thứ tám (1642), chúa Nguyễn Phước Lan huy động 3 cơ thủy quân dinh Quảng Nam cùng thợ các tượng cục và nhân dân bảy xã lân cận trùng tu chùa Bửu Châu ở Trà Kiệu [1]. Bảy xã này gồm Trà Kiệu, Phố Hoa, Thi Lai, Bà Mã, Hàm Rồng, Mỹ Xuyên Tây, Chiêm Sơn Đông [1]. Người đời sau cho rằng địa danh Phố Hoa vì kỵ húy bà Hồ Thị Hoa nên chuyển đọc thành Phú Bông [1].
Sách Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn soạn năm 1776 chép Phú Bông thời chúa Nguyễn gồm 5 thôn: Bình An, Trung Mỹ, Trung An, Nam An và Trung Hòa [1]. Đến thời Nguyễn, Địa bạ Gia Long (soạn khoảng 1812 – 1818) ghi nhận diện tích từng loại đất của 5 thôn này [1]. Thôn Trung An về sau đổi tên thành Trung Thái vào cuối triều Nguyễn, có diện tích lớn nhất, xấp xỉ bốn thôn còn lại cộng lại [1]. Làng Trung Thái là nơi tụ cư của chín họ (cửu tộc) gồm Hồ Văn, Hồ Viết, Hồ Tấn, Hồ Công, Đoàn, Trần, Huỳnh, Đặng, Võ [1]. Thời Pháp thuộc, cả khu vực gọi chung là Phú Bông Ngũ Thôn, lập chung đình Ngũ Thôn, Văn chỉ Ngũ Thôn và chùa Ngũ Thôn (nay gọi là chùa Lầu), bên cạnh việc mỗi làng có một đình riêng [1].
Nghề dệt lụa và truyền thống cử nghiệp
Người dân địa phương lưu truyền câu ca: “Quảng Nam có lụa Phú Bông/ Có khoai Trà Đỏa, có sông Thu Bồn”, xếp tơ lụa Phú Bông vào nhóm sản vật định danh xứ Quảng [1]. Những năm 30 của thế kỷ 20, sau khi ông Võ Dẫn chế tạo khung cửi máy, nghề dệt tại Phú Bông có một giai đoạn phát đạt [1]. Thợ dệt Phú Bông sau đó mang khung cửi máy vào khu vực ngã tư Bảy Hiền ở Sài Gòn lập nghiệp, chung tay dựng nên khu dệt của di dân Quảng Nam [1].
Cùng với nghề dệt, làng Trung Thái ghi nhận nhiều người đỗ đạt [1]. Cụ Hồ Tấn Linh thi đỗ tú tài năm Thiệu Trị thứ ba (1843), cụ Hồ Hoàng đỗ cử nhân năm 1909 [1]. Về sau, vùng quê này xuất hiện nhiều nhân sĩ, trí thức tham gia phong trào cách mạng và công tác lãnh đạo như Hồ Nghinh, Hồ Liên (Hoàng Bích Sơn), Hồ Tống, Hồ Thấu [1].
Vị trí và quá trình trùng tu đình làng
Đình làng Trung Thái được xây dựng tại khu vực Bãi Trước, quay mặt về hướng núi Bửu Châu [1]. Phía trước khuôn viên đình có một đầm nước lớn gọi là Bàu Làng, quanh năm đầy nước [1]. Đình là nơi thờ các vị tiền bối có công khai hoang mở đất, duy trì lễ lệ làng thường niên vào ngày 12 tháng 10 âm lịch [1].
Trong các đợt chiến sự, ngôi đình từng bị hư hại nặng nề, dân làng tản mát khắp nơi nhưng vẫn tụ hội về cúng bái vào ngày lệ [1]. Sau ngày đất nước thống nhất, người dân dựng tạm mái tôn phía trên các bệ thờ cũ để duy trì nhang khói [1]. Đến năm 1999, ngôi đình được xây gạch lợp ngói tạm thời [1]. Năm 2019, đại diện cửu tộc vận động kinh phí gần một tỷ đồng từ con em dòng họ và các nhà hảo tâm để tiến hành đợt đại trùng tu công trình [1].
Di tích cổ xưa còn nguyên vẹn nhất ở khuôn viên là bức bình phong phục dựng phía trước đình [1]. Mặt trước bình phong đắp đôi câu đối: “TRUNG nghĩa nhân từ lưu hậu thế / THÁI sơn vạn thủy cảnh trường tồn” [1]. Theo bản dịch của các bậc cao niên trong làng, đôi câu đối mang ý nghĩa ca ngợi tổ tiên sống nhân từ trung nghĩa để lại phúc ấm cho đời sau; lòng trung nghĩa của tiền nhân cao tựa núi Bửu Châu, đức độ chan hòa như nguồn nước Bàu Làng trường cửu [1].
Tra cứu liên quan
- Địa bàn: xã Duy Xuyên
- Phân biệt địa danh: làng Phú Bông ở Gò Nổi
- Lịch sử lân cận: Trà Kiệu
- Làng nghề tơ tằm: làng lụa Mã Châu
- Di sản văn tự: sắc phong ở Duy Xuyên
Điều còn chưa rõ
- Năm xây dựng ban đầu của ngôi đình Trung Thái chưa thấy ghi cụ thể trong tư liệu [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh tính và năm phụng tự của vị cư sĩ Thông Nguyên tại chùa Lầu [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Đình Trung Thái đất Phú Bông”, 17/12/2022, https://baodanang.vn/dinh-trung-thai-dat-phu-bong-3235203.html, truy cập 23/10/2026.
