Đứng tựa lưng vào núi đá cùng tên và nhìn về hướng nam, đình Xuân Dương lưu giữ một câu chuyện khởi dựng đặc biệt của vùng đất dưới chân đèo [1]. Ngôi đình không chỉ là di tích kiến trúc nghệ thuật chạm khắc gỗ tinh xảo mà còn là nơi ghi dấu cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vào đầu năm 1946 [1].
Nguồn gốc làng và lần dựng lại năm 1937
Trụ biểu trước đình Xuân Dương còn lưu giữ dòng chữ Hán “Nhâm Thân kiến tạo xã cát Bảo Đại thất niên phân sách bộ” [1]. Theo lời cụ Lê Trọng Bính (người hoàn thiện hồ sơ xin công nhận di tích), câu chữ này xác nhận năm Nhâm Thân (1931), làng chính thức tách khỏi làng mẹ Xuân Thiều để lập xã hiệu riêng là Xuân Dương và chia địa bạ độc lập [1]. Buổi đầu lập làng, bà con dựng tạm một ngôi đình bằng cột gỗ thường, vách phên tre và mái lợp tranh [1]. Sau vài năm, ngôi đình tranh xuống cấp ọp ẹp, dân làng quyết tâm tìm cách xây dựng một ngôi đình mới khang trang, bề thế [1].
Cơ duyên đến khi bà Thủ Long, dâu tộc Mai ở làng Nam Ô, ngỏ ý nhượng lại một bộ “giàn trò” (bộ khung nhà gỗ) nguyên vẹn được bảo quản trong nhà bà [1]. Giàn trò quý giá này vốn là khung nhà thờ của tộc Mai ở Trường Định (trước 7/2025 thuộc xã Hòa Liên, nay một phần thuộc phường Liên Chiểu và Hải Vân) [1]. Theo lời ông Mai Tấn Sơn (tộc trưởng tộc Mai Nam Ô), ngôi nhà thờ Trường Định xưa kia do cả tộc huy động sức người sức của: trai tráng vào rừng đốn gỗ tốt kéo trâu về, phụ nữ gánh đất đắp nền cao, cùng các khoản cúng tiến tiền quan [1]. Tộc Mai khi ấy đã mời những người thợ tài hoa của làng mộc Kim Bồng về tận nơi cắm trại đẽo cưa ròng rã suốt nhiều tháng [1]. Về sau, do bão lũ làm hư hại cùng hoàn cảnh chiến tranh ly tán, con cháu tộc Mai đành tháo mộng hạ khung nhà đem cất giữ, rồi nhượng lại cho bà Thủ Long [1].
Năm Đinh Sửu (1937), các họ tộc làng Xuân Dương gom góp mua lại toàn bộ bộ giàn trò Kim Bồng này đem về dựng đình [1]. Dân làng lợp ngói mới và xây tường bao quanh bằng chính những viên gạch Chăm lấy từ một phế tích tháp cổ gần đó [1]. Trên đòn đông của đình hiện vẫn còn khắc dòng chữ Hán: “Bảo Đại Đinh Sửu niên nhị nguyệt thập ngũ nhật cát nhật Xuân Dương xã bổn xã cẩn tạo”, ghi dấu ngày lành 15 tháng 2 năm 1937 hoàn thành dựng đình [1].
Kiến trúc chạm khắc gỗ Kim Bồng
Đình Xuân Dương tọa lạc trên gò đất cao, dựa lưng vào núi đá Xuân Dương và quay mặt về hướng nam thoáng đãng [1]. Trải qua thời gian, ngôi đình được đánh giá là một trong những công trình còn lưu giữ nghệ thuật điêu khắc gỗ tinh xảo bậc nhất trong hệ thống đình làng Đà Nẵng, sánh ngang với các di tích như đình Túy Loan hay đình Hải Châu [1].
Theo sách “Đình làng Đà Nẵng” (Hồ Tấn Tuấn chủ biên, Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2011), bộ vì tiền đường của đình được kết cấu theo thức “chồng rường giả thủ” [1]. Toàn bộ các giả thủ đều được thợ Kim Bồng tỉa gọt hoa văn uốn lượn khéo léo [1]. Giữa các con rường, bên cạnh hai trụ đội chạm trổ cầu kỳ để giằng liên kết khung nhà, nghệ nhân còn lồng ghép các phù điêu hoa lá cùng muông thú như chim muông, cánh dơi [1]. Từng đầu rường, vì kèo đều mang nét chạm khắc hoa lá sinh động, phản ánh tay nghề bậc thầy của kíp thợ mộc xưa [1].
Điểm bầu cử Quốc hội khóa I năm 1946
Bên cạnh giá trị nghệ thuật, đình Xuân Dương còn là chứng tích lịch sử của phong trào cách mạng địa phương [1]. Chỉ 9 năm sau ngày dựng lại bằng khung gỗ mới, vào ngày 6/1/1946, ngôi đình đã được chính quyền cách mạng lựa chọn làm điểm bỏ phiếu bầu cử Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa [1].
Địa điểm này khi đó phục vụ cử tri của một vùng rộng lớn dưới chân đèo Hải Vân và lưu vực sông Cu Đê, bao gồm các xã Hòa Liên, Hòa Bắc thuộc huyện Hòa Vang cũ và các vùng Hòa Hiệp Nam, Hòa Hiệp Bắc thuộc quận Liên Chiểu cũ [1]. Với hai giá trị nổi bật về nghệ thuật kiến trúc và lịch sử đấu tranh cách mạng, đình Xuân Dương đã được xếp hạng là Di tích lịch sử – văn hóa cấp thành phố [1].
Tra cứu liên quan
- Cụm di tích và làng nghề lân cận: phường Hải Vân, làng Nam Ô, sông Cu Đê, phường Liên Chiểu, xã Hòa Vang
- Nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc gỗ: làng mộc Kim Bồng, đình Túy Loan, đình Hải Châu
Điều còn chưa rõ
- Bài báo ghi năm Đinh Sửu 1937 là “niên hiệu Bảo Đại thứ mười bốn”, trong khi năm Đinh Sửu thực tế là năm Bảo Đại thứ mười hai (vua Bảo Đại lên ngôi cuối năm 1925, bắt đầu niên hiệu từ 1926) [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Vị trí cụ thể và lai lịch ngôi tháp Chăm cổ kề bên nơi dân làng lấy gạch xây tường đình chưa được văn bản ghi chép chi tiết [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Quyết định và năm xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp thành phố của đình Xuân Dương chưa nêu số quyết định trong nguồn [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Đặng Dùng, “Chuyện khởi dựng đình Xuân Dương”, Báo Đà Nẵng, 7/8/2016, https://baodanang.vn/chuyen-khoi-dung-dinh-xuan-duong-3230288.html, truy cập 23/10/2026.