Huyện Diên Phước là một đơn vị hành chính cấp huyện thời nhà Nguyễn, đóng vai trò quan trọng trong lịch sử phân định địa giới ở xứ Quảng [1]. Vùng đất này trước đó từng mang tên huyện Diên Khánh, về sau trở thành phần đất chủ yếu của huyện rồi thị xã Điện Bàn cũ [1]. Đất thị xã Điện Bàn cũ (trước 7/2025) nay chia về nhiều phường, xã của thành phố Đà Nẵng, tra ở bảng tra quận, huyện cũ.
Vùng đất qua các thời kỳ lịch sử
Theo sử sách lưu truyền do bài báo dẫn lại, thị xã Điện Bàn trước đây là vùng đất thuộc đất Việt Thường Thị thời các vua Hùng [1]. Thời nhà Tần (năm 214 TCN – 205 TCN), khu vực này thuộc Tượng Quận [1]. Sang thời nhà Hán (năm 206 TCN – 192 SCN), đất này thuộc quận Tượng Lâm, sau đó thuộc vương quốc Chăm-pa trong giai đoạn từ năm 192 đến năm 1306 [1].
Năm 1306, vua Chăm là Chế Mân dâng hai châu Ô và Lý cho nhà Trần để làm sính lễ cưới Công chúa Huyền Trân [1]. Đến năm 1307, nhà Trần đổi hai châu Ô và Lý thành Thuận Châu và Hóa Châu; vùng đất Điện Bàn thuộc về phần đất phía nam của Hóa Châu [1].
Theo nội dung giới thiệu của Cổng thông tin điện tử thị xã Điện Bàn, danh xưng Điện Bàn được Nguyễn Trãi ghi lại trong tác phẩm “Dư địa chí” năm 1435, gồm 95 xã trực thuộc phủ Triệu Phong của lộ Thuận Hóa [1]. Năm 1471, vua Lê Thánh Tông thành lập đạo thừa tuyên Quảng Nam [1]. Năm 1520, vua Lê Chiêu Tông đổi thành trấn Quảng Nam; lúc bấy giờ Điện Bàn là một huyện thuộc phủ Triệu Phong của trấn Thuận Hóa [1].
Năm 1602, chúa Tiên Nguyễn Hoàng đổi trấn Quảng Nam thành dinh Quảng Nam [1]. Năm 1604, chúa Nguyễn Hoàng thăng huyện Điện Bàn thuộc phủ Triệu Phong, Thuận Hóa thành phủ Điện Bàn trực thuộc dinh Quảng Nam [1]. Phủ Điện Bàn mới thời điểm đó quản lãnh năm huyện gồm Tân Phước, An Nông, Hòa Vinh, Diên Khánh và Phước Châu [1]. Trong năm huyện nói trên, huyện Diên Khánh chính là địa bàn Điện Bàn sau này [1]. Thời các chúa Nguyễn, dinh Quảng Nam bao gồm bốn phủ là Điện Bàn, Thăng Hoa (phần đất Quảng Nam), Tư Nghĩa (phần đất Quảng Ngãi) và Hoài Nhơn (phần đất Bình Định) [1]. Dinh trấn Thanh Chiêm (trước 7/2025 thuộc xã Điện Phương, thị xã Điện Bàn; nay thuộc phường Điện Bàn) được chọn làm thủ phủ chung cho cả bốn phủ [1].
Quá trình thành lập và đổi tên thời Nguyễn
Sau khi đánh bại nhà Tây Sơn, vào năm 1803, vua Gia Long tổ chức lại dinh Quảng Nam chỉ gồm hai phủ là Điện Bàn và Thăng Hoa [1]. Lúc này, phủ Điện Bàn quản lý hai huyện là Hòa Vang và Diên Khánh [1]. Địa bàn huyện Diên Khánh khi đó có quy mô gồm 7 tổng, 1 thuộc với 221 làng [1].
Năm 1806, dinh Quảng Nam được đổi tên thành trực lệ Quảng Nam dinh thuộc Kinh Sư [1]. Đến năm Minh Mạng thứ 3 (1822), triều đình đổi tên huyện Diên Khánh thành huyện Diên Phước [1]. Năm 1827, vua Minh Mạng đổi trực lệ Quảng Nam dinh thành trấn Quảng Nam [1]. Năm 1832, nhà Nguyễn tiếp tục đổi trấn Quảng Nam thành tỉnh Quảng Nam [1]. Năm 1833, tỉnh đường Quảng Nam được xây dựng trên địa bàn Điện Bàn tại làng La Qua [1] (xem thành cổ Quảng Nam ở La Qua).
Địa giới phủ Điện Bàn tiếp tục có những thay đổi qua các năm [1]. Năm 1836, phủ Điện Bàn nhận thêm huyện Duy Xuyên (xem danh xưng Duy Xuyên) [1]. Đến năm 1899, phủ Điện Bàn nhận thêm huyện Đại Lộc [1].
Địa hạt Diên Phước đầu thế kỷ XX đến nay
Bước sang đầu thế kỷ XX, khi phủ và huyện trở thành các đơn vị hành chính riêng biệt, địa hạt Điện Bàn chỉ còn bao gồm phần đất của huyện Diên Phước trước đó [1]. Theo số liệu bài báo ghi nhận, huyện bấy giờ gồm 9 tổng: An Lưu, Thanh Châu, Đa Hòa, An Thái, Phú Triêm, Hạ Nông, Phú Khương, Thanh Quýt, An Nhơn và Hội An [1].
Huyện Điện Bàn tồn tại qua nhiều giai đoạn cho đến ngày 11 tháng 3 năm 2015, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành nghị quyết công nhận Điện Bàn là thị xã thuộc tỉnh Quảng Nam [1].
Bài báo cũng lưu ý tên gọi huyện Diên Khánh thời kỳ đầu sau đổi thành huyện Diên Phước có thể gây nhầm lẫn với huyện Diên Khánh thuộc tỉnh Khánh Hòa, nơi cũng có một xã mang tên Diên Phước [1].
Tra cứu liên quan
- Di tích lịch sử: thành cổ Quảng Nam ở La Qua
- Địa danh lân cận thời Nguyễn: huyện Đại Lộc thành lập năm 1900, danh xưng Duy Xuyên
- Địa bàn hành chính hiện nay: bảng tra quận, huyện cũ, phường Điện Bàn, phường An Thắng
Điều còn chưa rõ
- Bài báo ghi huyện đầu thế kỷ XX gồm “9 tổng”, nhưng danh sách liệt kê kèm theo lại có 10 tên tổng: An Lưu, Thanh Châu, Đa Hòa, An Thái, Phú Triêm, Hạ Nông, Phú Khương, Thanh Quýt, An Nhơn và Hội An [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm huyện Đại Lộc nhập vào phủ Điện Bàn: nguồn ghi năm 1899, trong khi tư liệu hành chính khác ghi nhận huyện Đại Lộc được thành lập năm 1900 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Ranh giới chi tiết của từng làng và từng tổng thời Diên Phước so với ranh giới cụ thể của các phường, xã hiện nay chưa được bài báo miêu tả đầy đủ [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Về địa danh huyện Diên Phước”, 25/11/2023, https://baodanang.vn/ve-dia-danh-huyen-dien-phuoc-3236488.html, truy cập 23/10/2026.
