Năm 1925, theo một thống kê của Pháp, chỉ chừng 120 người lên Bà Nà nghỉ mát. Đến năm 1937, con số mới hơn 1.000, phần lớn là người Pháp và quan chức người Việt [1]. Trước khi có cáp treo, Bà Nà là chốn nghỉ dưỡng của một nhóm rất nhỏ.
Đi tìm một Đà Lạt thứ hai
Theo bài của Nguyễn Quang Trung Tiến trên báo Pháp luật Việt Nam, tháng 2/1900, Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer cử đại úy Debay đi thám sát vùng núi quanh Đà Nẵng và Huế. Người Pháp muốn có thêm một nơi nghỉ mát, dưỡng sức và chữa bệnh, tiếp theo Đà Lạt. Sau nhiều đợt thăm dò, tháng 11/1901, đoàn của Debay tìm ra núi Chúa, tức Bà Nà. Đỉnh núi cao 1.487 m, khá bằng phẳng và cách thành phố Đà Nẵng chừng 46 km về phía tây [1].
Năm 1912, người Pháp lập quy hoạch khu Bà Nà, có chính sách bảo vệ động thực vật và điều tra dân cư quanh núi [1].
Xây dựng sau Thế chiến thứ nhất
Sau năm 1918, người Pháp mới đẩy mạnh xây khu nghỉ mát. Năm 1919, họ làm xong con đường nối Bà Nà với đường thuộc địa số 1, sau là quốc lộ 1 [1]. Khâm sứ Trung Kỳ phê duyệt khu quy hoạch Bà Nà ngày 23/7/1921; đến ngày ấy, đã có 39 lô đất của 36 chủ đầu tư được cấp phép xây dựng trên đỉnh [1].
Thời đầu, ô tô từ Đà Nẵng chỉ chạy tới cây số 28 ở Phú Thượng. Đoạn còn lại khách đi kiệu ghế hoặc ngựa, mất ba đến bốn giờ. Năm 1928, đoạn đường cuối lên đỉnh hoàn thành, dài hơn 15 km đường đất [1]. Từ đó khách tăng dần. Trên núi có điện, nước, trạm y tế, nhà bưu chính, chi nhánh ngân hàng và nhà nghỉ [1]. Một bài báo năm 2023 viết rằng trong khoảng 1919–1938, người Pháp dựng hàng trăm biệt thự cùng bệnh viện, bưu điện, ngân hàng trên đỉnh núi Chúa [2].
Khách sạn Morin và hầm rượu Debay
Hoạt động sôi nổi nhất trên núi là của công ty Morin Frères. Công ty có một nhà hàng kiêm khách sạn hai tầng ở cụm núi trung tâm, độ cao 1.450 m, hoàn thành năm 1923. Bên trong có phòng nghỉ, rạp chiếu bóng, sân thể thao và nhà hàng. Công ty Morin cũng lo chuyển thư từ, hàng hóa và đưa khách giữa Đà Nẵng với Bà Nà [1]. Bài báo năm 2023 ghi khách sạn này có 22 phòng [2].
Cũng năm 1923, người Pháp làm hầm rượu đặt tên theo Debay. Hầm nằm trong lòng núi, dài khoảng 100 m từ lối vào đến lối ra, cao 2,5 m, rộng khoảng 2 m. Vách xây bằng đá núi, trần đào hình vòm. Bên trong có 14 hốc rượu, 9 nhỏ và 5 lớn [2]. Theo bài báo ấy, đây là công trình duy nhất của người Pháp ở Bà Nà còn khá nguyên vẹn [2]. Bài này đăng trong mục du lịch và viết về khu du lịch đang khai thác hầm rượu, nên những nhận định của nó nên đọc thận trọng.
Năm 1938, Phòng Du lịch Đông Dương đưa Bà Nà vào tour tám ngày bằng xe hơi, chạy từ Sài Gòn ra Hà Nội, Hải Phòng và ngược lại [1].
Bị bỏ hoang
Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, Bà Nà vắng dần. Khi Pháp quay lại, dân địa phương thực hiện tiêu thổ kháng chiến, phá các công trình trên núi. Khu nghỉ mát hoang phế và bị rừng phủ kín gần nửa thế kỷ [1]. Hầm rượu Debay cũng bị bỏ và bị bom đạn đánh sập một phần [2].
Chuyện Bà Nà được dựng lại từ cuối thập niên 1990 và tuyến cáp treo năm 2009 nằm ở bài Bà Nà và Bà Nà Hills. Núi nay thuộc xã Bà Nà.
Tên gọi Bà Nà
Bài báo năm 2009 nêu ba giả thuyết mà không chọn cái nào [1]:
- người Pháp thấy nhiều chuối nên gọi là núi Banane, người Việt đọc thành Bà Nà;
- đó là tiếng Cơ Tu, nghĩa là “núi của tui”;
- dân địa phương đọc tắt tên Bà Pô Nagar hay Bà Thiên Y A Na.
Bài riêng về tên gọi: [cái tên Bà Nà từ đâu ra?](/ten-goi-ba-na/)
Điều còn chưa rõ
- Tháng nào năm 1901 Debay lên núi chưa thống nhất: bài báo năm 2009 ghi tháng 11 [1], hai nguồn dùng ở bài Bà Nà ghi tháng 1 và tháng 4.
- Năm thành phố quyết định dựng lại Bà Nà: bài báo năm 2009 ghi đầu năm 1998 [1], trong khi bài Bà Nà dùng nguồn ghi năm 1997.
- Trên núi có bao nhiêu biệt thự thời Pháp chưa có con số từ tư liệu gốc; các bài báo chỉ ghi “hàng trăm” [2] hay “hơn 200”.
- Bài này chưa tìm được hồ sơ lưu trữ của Pháp về Bà Nà; các con số đều dẫn lại qua báo.
Nguồn tham khảo
- Nguyễn Quang Trung Tiến, “Bà Nà xưa & nay”, Báo Pháp luật Việt Nam, 23/5/2009, https://baophapluat.vn/ba-na-xua-nay-post54691.html, truy cập 18/10/2026.
- Báo Văn hóa, “Những câu chuyện chưa kể về hầm rượu 100 tuổi của Bà Nà Hills”, 29/5/2023, https://baovanhoa.vn/diem-den/nhung-cau-chuyen-chua-ke-ve-ham-ruou-100-tuoi-cua-ba-na-hills-55193.html, truy cập 18/10/2026.