Bà Nà là một trong những địa danh được nhắc nhiều nhất ở Đà Nẵng, nhưng không ai biết chắc cái tên từ đâu ra. Các nguồn chỉ đưa ra giả thuyết [1][2].
Núi Chúa có trước
Bài báo năm 2009 kể rằng năm 1901 đoàn thám sát của đại úy Debay “tìm ra núi Chúa, tức Bà Nà” [1]. Đến nay đỉnh cao nhất vẫn mang tên Núi Chúa, và khu rừng quanh đó là khu bảo tồn Bà Nà – Núi Chúa.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Phước Tương đưa ra một cách giải thích cho chữ “Chúa”: trên núi có miếu thờ một nữ thần núi, và còn dấu vết liên quan đến Nguyễn Ánh khi tránh quân Tây Sơn; ông cho rằng “có lẽ vì vậy” mà núi có tên núi Chúa. Đây là giả thuyết của ông, chưa có văn bản xưa nào xác nhận [2].
Ba giả thuyết về chữ Bà Nà
Bài báo năm 2009 nêu ba giả thuyết mà không chọn cái nào [1]:
| Giả thuyết | Nội dung |
|---|---|
| Núi chuối | Người Pháp thấy nhiều cây chuối nên gọi là núi Banane; người Việt đọc thành Bà Nà |
| Tiếng Cơ Tu | Bà Nà là tiếng Cơ Tu, nghĩa là “núi của tui” |
| Tên nữ thần | Dân địa phương đọc tắt tên Bà Pô Nagar hay Bà Thiên Y A Na, tục gọi Bà Chúa Ngọc, Bà Chúa Xứ |
Giả thuyết “núi chuối” hay được kể lại nhất, nhưng không có tài liệu nào của người Pháp được dẫn ra để chứng minh. Cả ba giả thuyết đều chỉ được nêu, không kèm bằng chứng [1].
Đức Bà trên núi
Bác sĩ Albert Sallet, người Pháp đến nghiên cứu Bà Nà, theo bài báo năm 2019 là “gần trăm năm trước”, ghi rằng dân quanh núi cùng thờ một vị nữ thần hiền lành gọi là Đức Bà, có liên quan hoặc trùng với Phật Bà. Miếu thờ Đức Bà ở trong một cái động có bàn cờ bằng cẩm thạch trắng [2].
Sallet cũng chép lại truyền thuyết rằng Nguyễn Ánh, khi bị Tây Sơn truy đuổi, từng rút về Bà Nà và cho trồng mít, trồng chè; một người tên Mạc ở làng Hội Vực đã cung cấp trâu, nếp cho quân của ông [2]. Đó là truyền thuyết do Sallet ghi lại, không phải sử liệu.
Ngày nay bên đường lên núi vẫn có miếu Bà. Tấm bia ở miếu ghi năm 1931 những người ở sở Dương Sanh đứng ra lập miếu, có cả tên hai quan chức Pháp là công sứ Laborde và đại lý Spick [2].
Giả thuyết “tên nữ thần” và ghi chép của Sallet cùng nói tới một vị thần nữ trên núi. Đó là chỗ trùng nhau đáng để ý, nhưng không nguồn nào trong số đã đọc nối hai điều này với nhau.
Tra cứu liên quan
- Ngọn núi: Bà Nà, khu nghỉ mát Bà Nà thời Pháp
- Rừng: khu bảo tồn Bà Nà – Núi Chúa
- Địa bàn: xã Bà Nà
Điều còn chưa rõ
- Chữ “Bà Nà” xuất hiện lần đầu trong văn bản nào, năm nào [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tháng Debay lên núi năm 1901: bài báo năm 2009 ghi tháng 11 [1], các nguồn khác dùng ở bài Bà Nà ghi tháng 1 hoặc tháng 4.
- Năm Sallet đến Bà Nà; bài báo chỉ nói “gần trăm năm trước” tính từ 2019 [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Pháp Luật Việt Nam, “Bà Nà xưa & nay”, 23/5/2009, https://baophapluat.vn/ba-na-xua-nay-post54691.html, truy cập 19/10/2026.
- Tuổi Trẻ, “100 năm Bà Nà – Kỳ 3: Bí ẩn Bà Nà”, 27/3/2019, https://tuoitre.vn/100-nam-ba-na-ky-3-bi-an-ba-na-20190327084105388.htm, truy cập 19/10/2026.