Lăng mộ bà Phố Thị nằm tại thôn Tú Phương, nay thuộc xã Thăng Điền (trước 7/2025: xã Bình Tú, huyện Thăng Bình) [1][2][3]. Nơi đây thờ bà Nguyễn Thị Ngọc Liên, một nhân vật thời Lê gắn liền với nhiều ghi chép và truyền ngôn về việc bảo vệ quân lương hoặc qua đời khi gặp biến cố hành quân [1][2][3]. Ngày 27/12/2013, chính quyền địa phương ra quyết định công nhận công trình là di tích lịch sử cấp tỉnh [3].
Các ghi chép về thân thế và sự tích
Theo các bài báo, bà Phố Thị có tên chính là Nguyễn Thị Ngọc Liên, tên khác là Nguyễn Thị Thái Dương, quê gốc ở Gia Miêu, huyện Tống Sơn, thừa tuyên Thanh Hóa [1][3]. Báo Đà Nẵng năm 2014 chép bà là con gái trưởng của Thái úy Trình quốc công Nguyễn Đức Trung, người giữ chức trấn thủ thừa tuyên Quảng Nam trong giai đoạn 1471 – 1475 [3]. Một bài viết khác trên cùng tờ báo lại nêu bà là vợ của Tả tướng Khắc Vũ hầu Lê Thập, và trên văn bia tại lăng mộ Lê Thập ở xã Quế Phú cũ có ghi danh bà là Phu nhân Nguyễn Thị Mười [1].
Về biến cố dẫn đến cái chết của bà, các nguồn tư liệu lưu giữ ba cách kể khác nhau [1][2][3]: – Cách kể phổ biến trong vùng cho rằng trong đợt nam tiến năm 1471, bà theo vua Lê Thánh Tông phụ trách việc vận tải lương thảo [1][3]. Đoàn thuyền từ Cửa Đại theo dòng sông Trường Giang rẽ vào nhánh sông qua xứ Phú Vinh thì bị quân Chiêm chặn đánh [1][3]. Bà tử trận tại khu rừng cách bờ sông khoảng 300 m khi bảo vệ quân lương, được vua Lê Thánh Tông phong tước và lệnh lập đền thờ tại xứ Phú Vinh Đông (sau đổi tên thành làng Phô Thị) [1][3]. Truyền ngôn còn kể bà báo mộng chỉ điểm đường rút của quân đối phương cho vua Lê [1]. – Tài liệu “Truy tầm kê biên tư liệu tiểu sử nguồn gốc dòng tộc tiền hiền làng Trà Long” lại chép bà sống vào thời cuối Hậu Lê, mang danh công chúa Nguyễn Thị Ngọc Liên, bị sảy thai và qua đời trên đường cái quan giáp ranh giữa làng Trà Long và làng Phô Thị, sau đó được hai làng dựng miếu tranh thờ phụng và trích 4 sào ruộng lo hương khói [2]. – Sách Đại Nam nhất thống chí bản in chữ Hán có mục “Thai Dương phu nhân từ” tại xã Phô Thị, chép rằng thời Lê có viên tướng tên Bá Việt đến vùng này bị đối phương đuổi gấp; bà đang mang thai nhưng vẫn tham gia đánh chặn, sau đó bị ngã ngựa và bắt giữ nên đã tự sát bên đường cái; đến niên hiệu Chính Hòa thứ mười (1689), triều đình cấp tiền trùng tu và truy tặng hiệu thờ [2].
Lịch sử trùng tu và kiến trúc lăng miếu
Theo truyền thuyết địa phương, đền thờ từng được tu sửa vào năm Ất Sửu (1805), niên hiệu Gia Long thứ 4 [1]. Đến năm Canh Thìn (1820), đoàn voi ngựa của Tả quân Lê Văn Duyệt đi qua địa phận hai làng Phô Thị và Trà Long thì dừng lại không chịu bước tiếp [1][2]. Sau khi nghe các bô lão kể về nơi thờ tự, Lê Văn Duyệt đã làm lễ khấn vái và cam kết tôn tạo miếu mạo sau khi việc quân hoặc việc kinh đô hoàn tất [1][2].
Mùa thu năm 1820, một sở miếu ngói mới được hoàn thành nhờ sự phối hợp giữa quan chức địa phương và cư dân hai làng [1][2]. Gia phả làng Trà Long chép làng Trà Long đóng góp một nửa gồm 10 cột mít loại lớn, làng Phô Thị góp 10 cột mít nhỏ hơn; nửa miếu phía bắc có đầu kèo khắc dòng chữ “Trà Long xã” [2].
Khác với nhiều công trình tín ngưỡng ven sông ở Quảng Nam thường quay mặt hướng thủy, lăng mộ bà Phố Thị được xây dựng theo trục hướng tây bắc – đông nam [1]. Lăng giữ được dạng thức kiến trúc thời Nguyễn; bàn thờ bên trong từng lưu giữ hòm đựng sắc phong thần hiệu cấp thời Nguyễn cùng các đồ thờ như cái chang tóc, áo dài hạt mè, đôi hài, binh khí và một chiếc vỏ trấu tượng trưng cho quân lương [1]. Ngày 27/12/2013, chính quyền ra quyết định công nhận lăng mộ là di tích lịch sử cấp tỉnh, và chính quyền địa phương tổ chức đón bằng công nhận vào ngày 19/5/2014 [3].
Hoạt động tế tự tại di tích
Khu lăng mộ hiện do người dân địa phương và Hội đồng gia tộc Võ Đức quản lý, tổ chức hương khói vào ngày rằm và mùng một hàng tháng [1]. Nghi lễ cúng tế chính được tổ chức vào ngày 25 tháng 12 âm lịch hàng năm [1][2]. Bài báo năm 2014 ghi ngày này bắt nguồn từ mốc thời gian đoàn thuyền rời cửa Thuận An nam tiến vào năm Canh Dần (1470), trong khi tư liệu làng Trà Long ghi nhận đó là ngày lập miếu của hai làng [1][2]. Làng Phô Thị xưa còn là quê hương của Phó bảng Võ Đăng Xuân (đỗ khoa thi năm 1849), người từng được ghi chép trên văn bia tại di tích văn thánh Thăng Bình [2].
Tra cứu liên quan
- Nhân vật và địa phương: danh nhân xứ Quảng, xã Thăng Điền
- Sự kiện và dòng sông: năm 1471, sông Trường Giang
- Di tích cùng khu vực: văn thánh Thăng Bình
Điều còn chưa rõ
- Thân thế của bà Phố Thị chưa được xác định đồng nhất giữa các nguồn: bài báo năm 2014 nêu bà là con gái Thái úy Nguyễn Đức Trung, một bài khác ghi bà là vợ Tả tướng Lê Thập, trong khi Đại Nam nhất thống chí chỉ chép sự tích phối hợp tác chiến cùng tướng Bá Việt [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm và hoàn cảnh bà qua đời có ba giả thuyết mâu thuẫn nhau: hy sinh khi hộ tống đoàn thuyền quân lương năm 1471, sảy thai trên đường hành quân thời cuối Hậu Lê, hoặc tự sát khi bị đối phương bắt giữ trước năm 1689 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Bối cảnh chuyến đi của Tả quân Lê Văn Duyệt năm 1820: một nguồn chép ông đi dự lễ đăng quang ở kinh đô Phú Xuân, nguồn khác chép ông đi đánh trận ngang qua [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Hòm đựng sắc phong được bài báo năm 2014 ghi nhận là hiện không còn tại di tích [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Chuyện Bà Phô Thị”, 23/11/2014, https://baodanang.vn/chuyen-ba-pho-thi-3114098.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Dấu xưa Phô Thị”, 21/06/2020, https://baodanang.vn/dau-xua-pho-thi-3077009.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Thăng Bình: Lăng bà Phố Thị được công nhận Di tích lịch sử cấp tỉnh”, 20/05/2014, https://baodanang.vn/thang-binh-lang-ba-pho-thi-duoc-cong-nhan-di-tich-lich-su-cap-tinh-3029389.html, truy cập 23/10/2026.
