Cái tên “Quảng Nam” xuất hiện như một đơn vị hành chính vào năm 1471 [2]. Đại Việt sử ký toàn thư chép: tháng 6 năm ấy, vua Lê Thánh Tông lấy đất Chiêm Thành đặt làm thừa tuyên Quảng Nam, đạo thừa tuyên thứ mười ba của Đại Việt [1]. Từ tháng 7/2025, tỉnh Quảng Nam, phần phía bắc của vùng đất ấy, đã hợp nhất vào thành phố Đà Nẵng.
Cuộc chiến năm 1471
Việc lập thừa tuyên diễn ra sau cuộc chiến với Champa. Theo bài nghiên cứu của Trương Minh Dục, tháng 6 năm Hồng Đức thứ hai (1471), sau chiến thắng, Lê Thánh Tông tổ chức lại vùng đất gồm Chiêm Động, Đồ Bàn, Đại Chiêm và Cổ Lũy thành thừa tuyên Quảng Nam [3]. Diễn biến cụ thể của cuộc chiến cần lấy từ sách sử có chú thích; bài này chưa viết.
Vùng này không phải đến năm 1471 mới có người Việt cai quản. Cũng theo bài ấy, năm 1402 vua Champa đã dâng đất Chiêm Động và Cổ Lũy cho nhà Hồ; nhà Hồ lập bốn châu Thăng, Hoa, Tư, Nghĩa và đặt lộ Thăng Hoa [3].
Đây là một sự kiện được nhìn từ hai phía: với sử Đại Việt là cuộc mở mang bờ cõi; với người Chăm là sự mất mát một phần lãnh thổ và kinh đô. Bài này ghi sự kiện, không đánh giá. Về những gì người Chăm để lại trên vùng đất này, xem thánh địa Mỹ Sơn và Trà Kiệu.
Thừa tuyên Quảng Nam
Thừa tuyên Quảng Nam gồm ba phủ và tám huyện. Ba phủ là Thăng Hoa, ứng với nam Quảng Nam; Tư Nghĩa, ứng với Quảng Ngãi; và Hoài Nhơn, ứng với Bình Định. Đất ấy trải từ bờ nam sông Thu Bồn đến phía bắc đèo Cù Mông [3].
Về sau, tên gọi thay đổi theo thời: xứ Quảng Nam năm 1490, trấn năm 1520, dinh (hay doanh) năm 1602 [3]. Năm 1602 cũng là năm lập dinh trấn Thanh Chiêm.
Những làng ra đời sau 1471
Theo chân đợt ấy, cư dân từ phía bắc vào khai phá. Một nhóm từ huyện Tĩnh Gia, Thanh Hóa đã lập nên làng Hải Châu, nay còn đình Hải Châu dựng năm 1806. Cũng trong thời Lê Thánh Tông, làng Túy Loan ở phía tây thành phố được lập.
Điều còn chưa rõ
- Nếu ba phủ chỉ tính từ bờ nam sông Thu Bồn, thì vùng Đà Nẵng ngày nay, ở phía bắc con sông, khi ấy thuộc đơn vị nào? Bài nghiên cứu vừa ghi ranh giới ấy, vừa ghi địa bàn thừa tuyên ứng với cả Đà Nẵng ngày nay [3]. Chúng tôi chưa có nguồn để gỡ chỗ này.
- Lời đề “Thiên hạ đệ nhất hùng quan” trên Hải Vân Quan có phải của Lê Thánh Tông hay không vẫn chưa có tư liệu gốc; xem bài đèo Hải Vân.
Ít người biết
- Năm 2021, Quảng Nam kỷ niệm 550 năm danh xưng Quảng Nam, tính từ 1471 [1].
- Tên quận trung tâm Hải Châu, giờ là tên phường, có gốc từ Thanh Hóa, mang vào sau năm 1471.
Nguồn tham khảo
- Pháp Luật TP.HCM, “Quảng Nam tự hào 550 năm vùng đất ‘địa linh nhân kiệt'”, 29/12/2021, https://plo.vn/quang-nam-tu-hao-550-nam-vung-dat-dia-linh-nhan-kiet-post662960.html, truy cập 11/10/2026.
- Báo Pháp luật Việt Nam, “Non sông nghìn thủa vững âu vàng”, https://baophapluat.vn/non-song-nghin-thua-vung-au-vang-post134732.html, truy cập 11/10/2026.
- Trương Minh Dục, “Vùng đất Quảng Nam trong hành trình về phương Nam của Đại Việt”, Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung, số 06 (74)/2021, từ tr. 46, https://vjol.info.vn/index.php/isscr/article/download/63662/53587/, truy cập 11/10/2026.