Khi chọn đất lập làng, già làng của người Ca Dong luôn tìm nguồn nước trước tiên và đặt máng nước ngay đầu làng, ở vị trí sạch sẽ nhất [1]. Sau vụ thu hoạch hằng năm, từng làng tổ chức lễ cúng máng nước (còn gọi là Tết máng nước) để tạ ơn thần linh, cầu nguồn nước dồi dào và mở đầu năm mới của cộng đồng [1][2].
Thời điểm và công việc chuẩn bị của làng
Lễ cúng máng nước là lễ tết truyền thống đánh dấu thời điểm chuyển giao giữa năm cũ và năm mới của người Ca Dong ở huyện Nam Trà My cũ, bên cạnh các nghi lễ lớn khác như lễ ăn trâu Ca Dong [1][2]. Lễ chỉ tổ chức trong phạm vi từng làng và mỗi làng chọn một ngày riêng [2]. Về thời gian trong năm, Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV4) ghi lễ diễn ra vào cuối tháng 11, đầu tháng 12 khi việc thu hoạch mùa màng vừa dứt [1], còn Báo Đà Nẵng ghi các làng tổ chức rải rác từ tháng 12 đến tháng 2 năm sau [2].
Trước ngày cúng khoảng một tuần, già làng triệu tập dân làng để phân chia phần việc [1][2]. Theo ghi nhận tại làng Tăk Nầm (thôn 3, xã Trà Don cũ, huyện Nam Trà My cũ; nay thuộc xã Nam Trà My, xem bảng tra phường, xã Đà Nẵng), đàn ông trong làng đảm nhận việc dựng và trang trí cây nêu, chặt cây lồ ô làm cán cờ Tổ quốc mới, phát dọn lối đi vào khe suối và kiểm tra máng nước [1][2]. Nếu máng nước cũ bị hỏng, trai tráng sẽ gia cố, sửa chữa hoặc bắc máng nước mới [1]. Trong khi đó, phụ nữ dọn vệ sinh tường rào, cổng ngõ, vào rừng hái rau, giã gạo và ủ rượu cần [2].
Nghi thức hòa tiết gà và phất cỏ lau tại bến nước
Theo VOV4, lễ vật truyền thống dâng cúng tại bến nước gồm rượu cùng vật hiến sinh là hai con gà trống và một con heo [1]. Trước máng nước đầu làng, già làng đứng đầu đọc lời khấn thần linh chứng giám, cầu xin nguồn nước dồi dào, dân làng khỏe mạnh và mùa màng tươi tốt, phía sau là người dân trong làng đứng hướng về bến nước [1].
Khấn xong, già làng cắt tiết gà vào một chiếc bát, lấy ba chiếc lông gà nhúng vào tiết rồi bôi lên cây nêu và đem hòa vào máng nước [1]. Nghi thức này mang ý nghĩa trừ tà và báo với thần linh rằng dân làng đã dâng lễ vật [1]. Cùng lúc già làng hòa tiết vật hiến sinh vào dòng nước, vợ của già làng đứng bên cạnh cầm một bó cỏ lau phát mạnh liên tiếp về phía bến nước, rồi xua về phía dân làng để đuổi bệnh tật và những điều không may [1]. Theo quan niệm của người Ca Dong, cây cỏ lau có khả năng xua đuổi tà ma nên luôn có mặt trong lễ cúng máng nước; sau khi phất xong, bó cỏ lau được đặt lên trên máng nước [1].
Kết thúc phần tế lễ, vợ già làng là người đầu tiên xuống máng hứng phần nước có hòa tiết gà đem về nhóm bếp, nấu cơm, tiếp theo mới đến những phụ nữ khác trong làng [1]. Các thanh niên sau đó đặt ống dẫn nước xuống khe suối để đưa nước mới về làng [1]. Cúng xong, dân làng hứa trước thần linh sẽ sống ngay thẳng, trung thực và không làm điều xấu; người vi phạm lệ làng phải nộp phạt bằng heo, gà [1].
Ba ngày hội uống rượu cần và thăm từng nóc
Sau lễ cúng ở nguồn nước và lễ cúng tại nhà già làng, từng hộ dân tiếp tục làm lễ cúng tại nhà mình rồi mở hội đón khách kéo dài đến ba ngày [1][2]. Trong những ngày này, mọi gia đình đều chuẩn bị rượu cần, cơm lam và thịt để đãi khách; người dân đi từ nhà này sang nhà khác, từ nóc này sang nóc khác để uống rượu cần, chúc nhau năm mới và đánh cồng chiêng, hát dân ca [1][2].
Tháng 12/2023, đồng bào Ca Dong huyện Nam Trà My cũ đã tái hiện lễ cúng máng nước tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam trong Ngày hội trình diễn cây nêu, giao lưu văn hóa, thể thao, du lịch năm 2023 [1]. Đến tháng 1/2025, tại xã Trà Don cũ, có 11 làng thuộc 3 thôn đăng ký tổ chức lễ cúng máng nước kết hợp thi làm cây nêu do xã phát động; trong đó làng Tăk Nầm tổ chức lễ quy mô lớn lần đầu tiên sau gần bảy năm chuyển về nơi ở mới [2].
Tra cứu liên quan
- Cộng đồng và lễ tục: người Ca Dong, lễ ăn trâu Ca Dong
- Địa bàn huyện Nam Trà My cũ: xã Nam Trà My, xã Trà Tập, xã Trà Vân, xã Trà Linh, xã Trà Leng
- Tra cứu hành chính: bảng tra phường, xã Đà Nẵng
Điều còn chưa rõ
- Khung thời gian tổ chức lễ trong năm giữa hai nguồn có chênh nhau và chưa nói rõ tính theo lịch dương hay lịch âm: VOV4 ghi cuối tháng 11, đầu tháng 12 hằng năm [1], còn Báo Đà Nẵng ghi từ tháng 12 đến tháng 2 năm sau [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Lễ cúng máng nước có được tổ chức ở các làng người Ca Dong thuộc vùng Bắc Trà My cũ hay không, và nghi thức giữa các nhóm Ca Dong, Xơ Đăng, Mơ Nông ở Nam Trà My cũ khác nhau ở điểm nào chưa được nguồn nêu cụ thể [1][2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Đỗ Quyên, “Thiêng liêng Tết máng nước của người Ca Dong huyện Nam Trà My”, Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV4), 1/12/2023, https://vov4.vov.vn/tim-hieu-dan-toc-viet-nam/thieng-lieng-tet-mang-nuoc-cua-nguoi-ca-dong-huyen-nam-tra-my-436467.vov4, truy cập 23/10/2026.
- Thiện Tùng, “Độc đáo lễ cúng máng nước của đồng bào Ca Dong tại Nam Trà My”, Báo Đà Nẵng, 21/1/2025, https://baodanang.vn/doc-dao-le-cung-mang-nuoc-cua-dong-bao-ca-dong-tai-nam-tra-my-3147959.html, truy cập 23/10/2026.