Lê Đình Lý là vị tướng đầu tiên của triều Nguyễn hy sinh trong cuộc chiến chống quân Pháp xâm lược [1][2]. Khi tiếng súng nổ ra tại vịnh Đà Nẵng vào mùa thu năm 1858, ông được triều đình cử vào nắm quyền chỉ huy mặt trận để ngăn chặn đối phương tiến sâu vào nội địa [1][2]. Vị tướng quê Bình Định đã ngã xuống sau cuộc kịch chiến ác liệt trên phòng tuyến Cẩm Lệ [1][2].
Con đường binh nghiệp thời Minh Mạng và Thiệu Trị
Lê Đình Lý sinh năm 1790 tại huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định, xuất thân nghèo khó nhưng giỏi võ và dũng cảm [1][2]. Năm Minh Mạng thứ 10 (1829), ông gia nhập quân đội triều đình, được điều động phòng thủ biên giới tại hai trấn Định Biên và An Giang [1][2]. Lập được nhiều chiến công trong các đợt đánh dẹp, ông được thăng lên chức Cai đội [1][2].
Dưới triều vua Thiệu Trị, đường binh nghiệp của ông tiếp tục thăng tiến [1][2]. Năm Thiệu Trị thứ nhất (1841), ông đánh dẹp ở vùng biên giới Cao Miên cùng các tướng Phạm Văn Điển và Doãn Uẩn, lập công lớn nên được thưởng thẻ bài bằng vàng và phong hàm Lãnh binh [1][2]. Đến năm 1845, ông giữ chức Lãnh binh An Giang [1][2]. Năm 1847, sau chiến công ở Trấn Tây, ông được phong Đề đốc (Báo Đà Nẵng ghi Chưởng ấn quan phòng Đề đốc An Giang) và phong tước Thắng công nam [1][2]. Vua Thiệu Trị còn lệnh ghi công lao của ông bằng cách khắc tên vào vị trí thứ năm trên khẩu súng đồng “Thần uy phục viễn” [1][2].
Chỉ huy mặt trận Đà Nẵng năm 1858
Sang thời vua Tự Đức, ông thăng Thống chế rồi nhận chức Tổng đốc Định Tường [1][2]. Đầu năm 1858, ông được thăng chức thự Đô thống phủ chưởng phụ sự (nguồn Báo Đà Nẵng chép là chưởng phủ sự) [1][2].
Ngày 1/9/1858, liên quân Pháp và Tây Ban Nha nổ súng đánh vào cửa vịnh Đà Nẵng, chiếm bán đảo Sơn Trà (nay thuộc phường Sơn Trà) và uy hiếp hai bờ sông Hàn [2]. Sau khi thành Điện Hải và đồn An Hải thất thủ, triều đình xử phạt ban chỉ huy cũ và cử Lê Đình Lý vào Đà Nẵng làm tư lệnh chiến trường [1][2]. Ông nhận chức Tổng thống quân vụ đại thần (nguồn Báo Đà Nẵng ghi chức Hữu quân Đô thống làm Thống chế chỉ huy) cùng phụ tá là Tham tán quân cơ Phạm Khắc Thận [1][2]. Vua Tự Đức căn dặn ông phòng thủ nghiêm ngặt từ Hải Vân đến Cu Đê, không để đối phương tùy tiện đổ bộ lên bờ [2].
Lê Đình Lý đóng quân tại Hòa Vang, chia lính và voi chiến chốt giữ các vị trí như Chân Sảng, Câu Đê, Nam Ổ, Cẩm Lệ, Hóa Khuê, Kiều Xưởng, chặn các ngả đường xung yếu tại Cẩm Sa và cửa biển Đại Chiêm [2]. Theo bài báo, nhờ kinh nghiệm trận mạc, ông đã cầm chân được quân Pháp [2].
Trận chiến Cẩm Lệ và sự hy sinh
Ngày 6/10/1858, tàu chiến Pháp ngược dòng sông Hàn đổ bộ tấn công đồn Mỹ Thị [2]. Lê Đình Lý đem viện binh tới tiếp cứu, trực tiếp giao chiến tại vùng đất nay thuộc phường Cẩm Lệ [1][2]. Cuộc chiến diễn ra ác liệt, ông trúng đạn bị thương nặng nhưng quân Pháp cũng tổn thất và phải rút lui, đồn Mỹ Thị được giữ vững [2].
Lê Đình Lý được đưa về thành Vĩnh Điện (tỉnh thành Quảng Nam thời Nguyễn, nay thuộc phường Điện Bàn) dưỡng thương [2]. Sau đó ông xin về quê và qua đời chỉ sau mấy ngày [2]. Vua Tự Đức ban cấp gấm vóc, bạc tiền, ngự ban câu đối cùng văn tế, và sai quan tỉnh tới tế điện trọng thể [1][2]. Sách Đại Nam liệt truyện ghi nhận việc ban thưởng tang lễ cho ông thực sự đặc cách hơn người khác [1][2]. Đến năm Tự Đức thứ 32 (1879), triều đình liệt ông vào thờ ở đền Trung Nghĩa [2].
Sau khi ông hy sinh, triều đình cử Chu Phước Minh (Báo Đà Nẵng chép là Tống Phước Minh) tạm thời thay thế, rồi điều tướng Nguyễn Tri Phương ra làm Tổng thống quân thứ Quảng Nam tiếp tục cuộc kháng chiến trong giai đoạn Đà Nẵng 1858 – 1860 [1][2]. Tại thành phố Đà Nẵng, chính quyền đặt tên ông cho tuyến đường Lê Đình Lý dài 550 m, rộng 8 m, nối từ nút giao đường Nguyễn Văn Linh và đường Hàm Nghi về phía nam đến đường Nguyễn Tri Phương [1].
Tra cứu liên quan
- Chiến sự thời Nguyễn: Đà Nẵng 1858 – 1860, thành Điện Hải
- Tướng lĩnh liên quan: Nguyễn Tri Phương
- Địa bàn liên quan: phường Cẩm Lệ, phường Sơn Trà, sông Hàn, phường Điện Bàn
Điều còn chưa rõ
- Năm phong Thống chế: Cổng Thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng ghi năm 1852 (Tự Đức thứ 5) [1], trong khi Báo Đà Nẵng ghi năm 1851 [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Chức danh năm 1858: Nguồn cổng thành phố ghi chức danh là “thự Đô thống phủ chưởng phụ sự” và cương vị Tổng thống quân vụ đại thần [1]; nguồn Báo Đà Nẵng ghi chức danh là “thự Đô thống phủ chưởng phủ sự” và Hữu quân Đô thống làm Thống chế chỉ huy [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tên tướng thay thế tạm thời: Cổng thông tin thành phố ghi là Thống chế Chu Phước Minh [1], còn Báo Đà Nẵng ghi là Thống chế Tống Phước Minh [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Ngày mất chính xác: Các nguồn chỉ chép ông bị thương ngày 6/10/1858 rồi qua đời mấy ngày sau đó trong năm 1858, không có ngày mất cụ thể [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Nơi mất: Báo Đà Nẵng nêu ông dưỡng thương ở Vĩnh Điện rồi xin về quê và mất ở đây, còn trích đoạn Đại Nam liệt truyện viết “chết ở nhà” [2]; chưa rõ ông mất tại Bình Định hay trên đường về [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tuyến đường Lê Đình Lý: Nguồn chỉ mô tả vị trí kết nối giữa các trục đường Nguyễn Văn Linh, Hàm Nghi và Nguyễn Tri Phương, chưa nêu rõ địa giới phường mới sau ngày 1/7/2025 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Cổng Thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng, “Lê Đình Lý (1790 – 1858)”, 14/03/2012, https://danang.gov.vn/en/web/dng/-/le-dinh-ly-1790-1858-i, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Vị tướng đầu tiên hy sinh trong trận chiến 1858”, 19/08/2018, https://baodanang.vn/vi-tuong-dau-tien-hy-sinh-trong-tran-chien-1858-3034926.html, truy cập 23/10/2026.