Liên quân Pháp – Tây Ban Nha mất chưa tới hai ngày để chiếm các đồn ở cửa sông Hàn, rồi mất mười tám tháng mà không tiến được xa hơn bao nhiêu. Ngày 23/3/1860, họ rút khỏi Đà Nẵng [3]. Cuộc chiến đầu tiên của Pháp trên đất Việt Nam bắt đầu ở đây, nhưng không kết thúc ở đây.
Sáng 1/9/1858
Sáng hôm ấy, đô đốc Pháp Rigault de Genouilly gửi tối hậu thư, đòi quân Việt giao hai đồn An Hải và Điện Hải trong hai giờ. Không có thư trả lời; khoảng 9 giờ 45, pháo từ tàu chiến bắt đầu bắn [1]. Liên quân có 14 tàu chiến và khoảng 2.500 quân, trong đó 850 lính Tây Ban Nha [1].
Sau nửa giờ pháo kích, khoảng 450 quân đổ bộ, chiếm các đồn An Hải, Phòng Hải và Trấn Dương. Ngày 2/9, họ chiếm thành Điện Hải; 20 lính Việt tử trận, 12 người bị thương [1].
Mười tám tháng ở cửa sông
Nguyễn Tri Phương chỉ huy quân dân chống lại, sau các tướng Đào Trí và Lê Đình Lý [2]. Theo nhà nghiên cứu Lưu Anh Rô, quân Việt chuyển sang lối đánh du kích [1]. Cách đánh ấy khiến quân Pháp chỉ tiến được khoảng hai dặm ngược sông Hàn [1]. Đầu năm 1859, quân Việt đánh chìm ba tàu Pháp [1].
Một tài liệu của triều Nguyễn, được nhà nghiên cứu Lê Tiến Công dẫn, cho biết quân Pháp rút khỏi Đà Nẵng cuối tháng 3/1860 [1]. Bài nghiên cứu của Trần Xuân Hiệp và Nguyễn Hữu Phúc về liên minh quân sự Pháp – Tây Ban Nha tính cuộc chiến kéo dài hơn mười tám tháng, từ 1/9/1858 đến 23/3/1860, và coi đó là thất bại của kế hoạch đánh nhanh thắng nhanh [3].
Cái giá
Theo số liệu của Bảo tàng Đà Nẵng, hơn 4.300 quân và dân Việt đã chết trong cuộc chiến [1]. Hài cốt những người ngã xuống về sau được quy tập vào các nghĩa trủng. Xem nghĩa trủng Hòa Vang và Phước Ninh.
Phía liên quân cũng để lại mộ: lính Pháp và Tây Ban Nha chết trong những năm 1858–1860 được chôn gần cảng Tiên Sa, nơi gọi là nghĩa trang Y Pha Nho [1].
Điều còn chưa rõ
- Liên quân thiệt hại bao nhiêu, và bao nhiêu do bệnh tật: các nguồn chúng tôi đã mở không có số.
- Vì sao liên quân rút: thường được giải thích bằng việc Pháp chuyển hướng vào Gia Định và vướng chiến sự nơi khác, nhưng chúng tôi chưa có nguồn đã mở để dẫn.
- Vai trò cụ thể của Ông Ích Khiêm và các tướng khác cần tư liệu gốc như *Đại Nam thực lục*.
Ít người biết
- Tối hậu thư sáng 1/9/1858 cho quân Việt hai giờ để giao đồn [1].
- Khoảng 850 trong 2.500 quân liên quân là lính Tây Ban Nha [1].
- Trong mười tám tháng, quân Pháp chỉ tiến được khoảng hai dặm ngược sông Hàn [1].
Nguồn tham khảo
- Việt Nam News, “1858-60 fight: a history of the country’s defence in retrospect”, 24/3/2019, https://vietnamnews.vn/sunday/features/465014/1858-60-fight-a-history-of-the-country-s-defence-in-retrospect.html, truy cập 11/10/2026.
- Sài Gòn Giải Phóng, “Đà Nẵng ‘nhìn lại’ những ngày đầu kháng Pháp sau 160 năm”, 31/8/2018, https://www.sggp.org.vn/da-nang-nhin-lai-nhung-ngay-dau-khang-phap-sau-160-nam-post490480.html, truy cập 11/10/2026.
- Trần Xuân Hiệp, Nguyễn Hữu Phúc, “Liên minh quân sự giữa Pháp với Tây Ban Nha trong cuộc chiến tại Đà Nẵng (1858–1860)”, Tạp chí Khoa học xã hội miền Trung, số 5/2019 (trang tóm tắt), https://vjol.info.vn/isscr/article/view/48944, truy cập 11/10/2026.