Lễ cúng lúa trăm là nghi thức tín ngưỡng nông nghiệp lâu đời của đồng bào Bh’noong (nhóm địa phương của người Giẻ Triêng) cư trú tại huyện Phước Sơn cũ [1][2]. Nghi lễ được tổ chức vào mùa thu hoạch lúa rẫy hằng năm để tạ ơn và rước thần lúa về ăn lễ, cầu cho thóc lúa đầy kho và người dân mạnh khỏe, bình yên [2]. Nghi thức này gắn liền với đời sống canh tác nương rẫy và tinh thần tương trợ cộng đồng giữa các nóc làng [1][3].
Ý nghĩa tín ngưỡng và công tác chuẩn bị
Người Bh’noong sống bằng nghề trồng lúa rẫy trên các triền núi [2]. Trong quan niệm truyền thống, họ tin rằng thế giới tự nhiên có nhiều vị thần tối cao với sức mạnh siêu nhiên chi phối trực tiếp đến sản xuất và cuộc sống con người [2]. Lễ cúng lúa trăm là dịp để gia đình tạ ơn các vị thần, rước hồn lúa về ngụ trong kho và cầu mong cuộc sống không bị ốm đau, bệnh tật [2].
Trước ngày làm lễ, già làng sẽ quan sát chu kỳ mặt trăng để chọn ngày tốt lành cho gia chủ [1][3]. Sau khi ngày lễ được ấn định, công việc được phân chia theo giới trong làng: đàn ông vào rừng săn bắt thú rừng, quăng lưới bắt cá suối và tu sửa lại nhà kho chứa thóc [1][3]. Phụ nữ đảm nhiệm việc giã gạo lúa mới, hái lá rừng để gói bánh koát truyền thống và tìm hoa quả tươi để dâng cúng thần linh [1][3]. Về ẩm thực ngày lễ, các món ăn phản ánh phong phú phong tục ăn uống được ghi nhận trong ẩm thực người Bh’noong.
Nghi thức tuốt lúa trên nương và lưu kho
Khi nương lúa chín rộ, chủ nhà sẽ đến từng gia đình trong làng mời mọi người cùng đi tuốt lúa giúp [1][3]. Khi lên đến cánh rẫy, trước lúc cất lời khấn xin thần linh, chủ nhà đi xuống vị trí “đuôi rẫy” để buộc một chùm gốc lúa lại với nhau [1][3]. Động tác buộc gốc lúa này mang hàm ý báo cáo với thần linh về mùa gặt và cầu mong được mùa màng bội thu [1][3].
Những người phụ nữ trong làng tiến hành tuốt lúa bằng tay, tuốt đầy các teo (vật dụng đựng lúa đan bằng mây tre, có kích thước nhỏ hơn gùi) rồi đổ vào nia để sàng sẩy [1]. Các nhóm phụ nữ phân loại thóc kỹ càng trước khi cho vào những chiếc gùi lớn gùi về làng [1].
Khi đưa lúa về đến nơi, chủ rẫy tiến hành phân chia số lúa thu hoạch thành các phần rõ rệt tại nhà kho [1][3]. Một phần lúa được đưa vào cất giữ trong nhà kho dự trữ cho gia đình; một phần dành để giúp đỡ những hộ gia đình có hoàn cảnh khó khăn trong buôn làng; phần còn lại dùng làm nguyên liệu chế biến thức ăn, làm bánh và nấu rượu cho ngày hội mừng lúa mới cùng dân làng [1][3].
Diễn biến lễ cúng và ngày hội làng
Để tiến hành nghi thức chính thức, chủ cúng thường chọn ra 12 phụ nữ trong làng, tất cả đều là các chủ bếp trong gia đình [1][3]. Những người phụ nữ này cùng ngồi quây quần xung quanh mâm cúng và ché rượu cần (ché rượu thần) [1][2][3]. Trước khi hành lễ, mỗi cô gái được cài hoa tươi trên mái tóc và cầm trên tay một bó hoa khác để thực hiện nghi thức [1][2][3]. Bà chủ lễ cùng các chị em tiến hành nghi thức khấn thần lúa một cách trang nghiêm bên ché rượu thần [2].
Khi nghi thức cúng khấn vừa kết thúc, tiếng trống và chiêng lập tức nổi lên khắp không gian làng [1][3]. Dân làng cùng hòa mình vào điệu múa truyền thống quanh ché rượu cần để mừng mùa gặt mới [1][2][3]. Bữa tiệc thịnh soạn dọn lên để chiêu đãi những người phụ nữ đã phụ giúp thu hoạch rẫy và tạ ơn sự gắn kết của cả cộng đồng làng [1][2][3]. Nghi thức này cùng với các sinh hoạt văn hóa dân gian khác tạo nên không khí tưng bừng của lễ hội, được tái hiện nhiều lần trong các dịp như ngày hội văn hóa Bh’noong.
Tra cứu liên quan
- Dân tộc và tập quán: người Giẻ Triêng, ngày hội văn hóa Bh’noong
- Ẩm thực truyền thống: ẩm thực người Bh’noong
- Địa bàn cư trú: xã Khâm Đức, xã Phước Năng
Điều còn chưa rõ
- Nguồn gốc tên gọi “lúa trăm” chưa được các bài báo giải thích rõ là dựa trên số lượng gốc lúa, số gùi lúa hay một tích truyện dân gian cổ xưa [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Cách viết tên gọi cộng đồng giữa các cơ quan báo chí có sự khác nhau: “Bh’noong”, “Bh’nong” và “Bhnong” [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Quy mô tổ chức lễ cúng lúa trăm hiện nay tại từng hộ gia đình so với lễ hội chung do địa phương đứng ra tổ chức định kỳ [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Alăng Ngước – Thành Công, “Đặc sắc lễ hội cúng lúa trăm của đồng bào Bh’noong”, Báo Đà Nẵng, 23/6/2024, https://baodanang.vn/dac-sac-le-hoi-cung-lua-tram-cua-dong-bao-bh-noong-3136819.html, truy cập 23/10/2026.
- Tấn Vịnh, “Lễ cúng lúa trăm của dân tộc Bh’nong”, Báo Đà Nẵng, 18/10/2024, https://en.baodanang.vn/le-cung-lua-tram-cua-dan-toc-bh-nong-3285041.html, truy cập 23/10/2026.
- Mai Chí Đại – A Lăng Dung, “Quảng Nam: Lễ hội cúng lúa trăm của đồng bào miền núi”, Báo Đại Đoàn Kết, 2/7/2024, https://daidoanket.vn/quang-nam-le-hoi-cung-lua-tram-cua-dong-bao-mien-nui-10284614.html, truy cập 23/10/2026.
