Sau bão Xangsane năm 2006, cây đa cạnh miếu Ông Ích Đường bị quật ngã; chính quyền Hòa Vang khi ấy cho dựng lại cây và xây nhà bia tưởng niệm bên cạnh [1]. Bài báo năm 2023 đặt miếu và nhà bia tại thôn Túy Loan Đông, cạnh chợ Túy Loan cũ [1].
Người được tưởng niệm
Dẫn tư liệu của Ban Tuyên giáo Huyện ủy Hòa Vang, Báo Đà Nẵng ghi Ông Ích Đường sinh năm 1890, mất năm 1908 [1]. Quê ông là làng Phong Lệ, xã Hòa Thọ, huyện Hòa Vang, tỉnh Quảng Nam theo địa danh lịch sử; bài báo xác định khu vực ấy thuộc Hòa Thọ Tây vào thời điểm năm 2023, nay tra bảng quy đổi về phường Cẩm Lệ [1].
Ông là cháu nội Ông Ích Khiêm, con Ông Ích Kiền, người được nguồn giới thiệu là nghĩa sĩ Hội Cần Vương [1]. Bài báo còn ghi người dân gọi ông là cậu Đường [1]. Nguồn không cung cấp ngày sinh cụ thể hoặc hồ sơ học tập của ông [1].
Sự kiện tại chợ Túy Loan năm 1908
Theo tư liệu được báo dẫn, trong phong trào chống sưu thuế Trung Kỳ năm Mậu Thân 1908, Ông Ích Đường chỉ huy người dân Hòa Vang tham gia chống sưu thuế [1]. Ông cùng lực lượng đi vây bắt người được nguồn gọi là Lãnh Điềm nhưng không thành, sau đó bị bắt và kết án xử chém [1].
Bài báo ghi ngày hành hình là 11/5/1908, địa điểm bên cây đa ở chợ Túy Loan cũ, vào lúc chợ đông người [1]. Nguồn kể sau khi ông mất, nhiều người ở chợ mua vải trắng để tang; bà Trần Thị Diệp, người Bồ Bản bán vải tại chợ, xé vải phát cho người tưởng niệm [1]. Đây là lời kể trong tư liệu mà báo sử dụng, chưa kèm hồ sơ nhân chứng riêng [1].
Từ miếu thờ đến nhà bia
Sau sự kiện năm 1908, người dân quanh chợ quyên góp lập miếu thờ cậu Đường [1]. Nguồn chép hai câu đối trước cửa miếu nói về tinh thần và nghĩa khí của người đã mất [1]. Bài này không chép lại những lời nói trước lúc hành hình vì chưa có điều kiện đối chiếu xuất xứ văn bản.
Cây đa cạnh miếu đổ trong bão Xangsane năm 2006 [1]. UBND huyện Hòa Vang khi ấy cho dựng lại cây, đồng thời xây nhà bia tưởng niệm bên cạnh [1]. Bài báo không nêu ngày khánh thành nhà bia hoặc kinh phí xây dựng [1].
Phạm vi di tích được xếp hạng
Ngày 7/2/2013, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận mộ và miếu thờ Ông Ích Đường là di tích lịch sử cấp quốc gia theo Quyết định 675/QĐ-BVHTTDL [1]. Cần phân biệt cách gọi này với nhà bia: nguồn mô tả nhà bia cạnh miếu nhưng không trích bản đồ khoanh vùng, cũng không chỉ rõ vị trí phần mộ [1].
Tra cứu liên quan
- Địa bàn: xã Hòa Vang, bảng tra phường xã.
- Công trình: đình Túy Loan, đình Phong Lệ.
Điều còn chưa rõ
- Địa điểm chính xác của phần mộ và ranh giới bảo vệ theo quyết định xếp hạng [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm khánh thành nhà bia, hồ sơ dựng lại cây đa và tình trạng hiện nay [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Xuất xứ ban đầu của lời kể về việc để tang ở chợ và các lời nói trước khi hành hình [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Di tích văn hóa, lịch sử Hòa Vang: Nhà bia tưởng niệm Ông Ích Đường”, 23/9/2023, https://baodanang.vn/di-tich-van-hoa-lich-su-hoa-vang-nha-bia-tuong-niem-ong-ich-duong-3236319.html, truy cập 23/10/2026.
