Nguyễn Tường Phổ là nhà nho quê Cẩm Phô, đỗ Tiến sĩ đệ tam giáp dưới triều vua Thiệu Trị vào khoa thi năm 1842 [1]. Ông từng giữ nhiều chức quan phụ trách hành chính và giáo dục tại các địa phương trước khi xin cáo quan về nghỉ [1].
Khoa cử và gia tộc họ Nguyễn Tường
Nguyễn Tường Phổ sinh năm 1807, là con trai thứ của Binh bộ Thượng thư Nguyễn Tường Vân, người được bài báo ghi là khai quốc công thần triều Nguyễn [1]. Ông xuất thân từ dòng họ định cư tại Cẩm Phô, nay thuộc phường Hội An (nơi hiện lưu giữ di tích nhà thờ tộc Nguyễn Tường ở Hội An) [1].
Tại khoa thi Hội và thi Đình năm Nhâm Dần (1842), Nguyễn Tường Phổ thi đỗ Tiến sĩ đệ tam giáp, được vua Thiệu Trị ban biển “Ân tứ vinh quy” cùng di bút [1]. Theo Quốc triều đăng khoa lục như bài báo dẫn lại, ông là người đầu tiên ở đất Quảng Nam thời bấy giờ đỗ Tiến sĩ sau khi kinh qua đầy đủ cả 3 kỳ thi Hương, thi Hội và thi Đình [1]. Trước đó, từ kỳ thi Hương đầu tiên năm 1807 thời vua Gia Long, đất Quảng Nam chưa có người đỗ tiến sĩ nên vua Minh Mạng từng cho phép sĩ tử xứ này không cần thi Hương mà được vào thẳng thi Hội và thi Đình nếu có Đốc học tỉnh giới thiệu [1].
Cùng với thành tích của ông, dòng họ Nguyễn Tường ghi nhận hai anh em ruột liên tiếp đỗ đại khoa tại hai kỳ thi Đình [1]. Ở khoa Mậu Tuất (1838), người anh ruột là Nguyễn Tường Vĩnh đỗ Phó bảng; đến khoa Nhâm Dần (1842), Nguyễn Tường Phổ đỗ Tiến sĩ [1]. Đốc học Quảng Nam là Tiến sĩ Trần Đình Phong từng nhắc đến sự kiện này trong bài Quảng Nam tỉnh phú với câu: “Dòng dõi một nhà, khoa trước khoa sau đều đỗ” [1].
Sau khi đỗ đạt, nhiều nhân sĩ và quan chức đương thời đã gửi thơ văn chúc mừng [1]. Trong đó, Phò mã Đô úy họ Nguyễn mang hiệu Chuyết Trai đã gửi tặng bài thơ chữ Hán mang tên Xuân vinh quy mừng ông về quê bái tổ [1].
Đường quan lộ và phong cách xử thế
Sau khi thi đỗ, Nguyễn Tường Phổ lần lượt đảm nhiệm các chức vụ: Hàn lâm viện Biên tu ở Nội các, Tri phủ Hoằng An (thuộc Bến Tre), Tri phủ Tân An (thuộc Gia Định), Giáo thọ phủ Điện Bàn, Quyền Đốc học Quảng Nam và Quyền Đốc học tỉnh Hải Dương [1].
Trong bài Hành thuật viết về Nguyễn Tường Phổ, Tiến sĩ Lương Khê Phan Thanh Giản thuật lại rằng khi ở chức quan, ông giữ mình liêm khiết, xử lý công việc công bằng và chăm lo cho đời sống của người dân hạt mình cai quản [1]. Khi gặp các vụ việc kiện tụng tranh chấp trong phủ, ông dùng lý lẽ mềm mỏng giảng giải để dân chúng hòa giải [1]. Trong việc dạy học, ông hướng học trò chú trọng đạo đức đôn hậu, hiểu rõ đại nghĩa của sách thánh hiền rồi mới học phép làm văn cử tử [1].
Trong cuốn Quốc triều đăng khoa lục, Thượng thư Bộ Học Cao Xuân Dục nhận định Nguyễn Tường Phổ là người có khí tiết, không a dua, không màng chuyện thăng quan tiến chức mà lấy thú ngâm thơ uống rượu làm vui [1]. Về sau, do địa phương phụ trách không thu đủ ngạch thuế, ông bị triều đình giáng chức, rồi chủ động xin về nghỉ hưu [1]. Khi ông rời chốn quan trường, Án sát tỉnh Quảng Ninh là Nguyễn Diệu đã gửi tặng bài thơ Tương tống để bày tỏ sự đồng cảm [1].
Ngày 28 tháng 3 năm Bính Thìn (1856), Tiến sĩ Nguyễn Tường Phổ qua đời khi mới 50 tuổi [1]. Khi ông mất, Lương Khê Phan Thanh Giản cùng Tiến sĩ Phạm Phú Thứ đã soạn các đôi câu đối viếng để tưởng niệm đạo đức và tư cách của ông [1].
Tra cứu liên quan
- Gia tộc và di tích: Nguyễn Tường Vân, nhà thờ tộc Nguyễn Tường ở Hội An
- Địa bàn và hành chính: phường Hội An, bảng tra phường, xã Đà Nẵng
- Khoa bảng và đồng liêu: Phạm Phú Thứ, nhà nho Quảng Nam dạy vua triều Nguyễn, danh nhân xứ Quảng
Điều còn chưa rõ
- Vị trí khu mộ và tình trạng bảo tồn phần mộ của Tiến sĩ Nguyễn Tường Phổ hiện nay chưa được bài báo ghi nhận cụ thể [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Niên biểu chính xác từng năm bổ nhiệm và rời chức tại các phủ Hoằng An, Tân An và nhiệm kỳ Đốc học Hải Dương chưa có tư liệu đầy đủ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Nguyên nhân cụ thể dẫn tới việc thiếu hụt số thuế thu nộp khiến ông bị biếm chức chưa được nguồn báo chí làm sáng tỏ [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Người không ham thăng quan tiến chức”, 09/10/2022, https://baodanang.vn/nguoi-khong-ham-thang-quan-tien-chuc-3234978.html, truy cập 23/10/2026.