Ngày 21/6/1863, một sứ bộ của triều Nguyễn rời Huế sang Pháp để xin chuộc ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ. Phó sứ là một người quê Gò Nổi, Phạm Phú Thứ. Chín tháng sau, ông mang về một cuốn nhật ký kể những gì đã thấy ở phương Tây [1][2].
Từ Đông Bàn ra Huế
Theo Znews, Phạm Phú Thứ tên thật là Phạm Hào, sinh trong một gia đình nho học ở làng Đông Bàn, mẹ mất sớm, nhà nghèo. Năm 1842 ông đỗ giải nguyên, năm sau đỗ tiến sĩ, và được vua Thiệu Trị đổi tên thành Phạm Phú Thứ [1].
Năm 1849, ông giữ việc ghi lời nói và hành động của vua Tự Đức, rồi giảng sách cho vua. Thấy vua lơ là triều chính, ông dâng sớ can, bị cách chức, giam, rồi bị đày đi làm việc ở trạm Thừa Nông. Năm 1851, ông đưa một viên quan nhà Thanh bị bão dạt về Quảng Châu; đó là lần đầu ông ra nước ngoài và thấy Ma Cao [1].
Chuyến đi 1863
Sứ bộ do Phan Thanh Giản làm chánh sứ, Phạm Phú Thứ làm phó sứ, Ngụy Khắc Đản làm bồi sứ. Theo Báo Pháp luật Việt Nam, chánh sứ lúc ấy đã 68 tuổi và không chịu được sóng gió, nên phần lớn công việc do phó sứ lo. Đoàn đi tàu Echo vào Sài Gòn, đổi sang tàu Européen, và ngày 17/8 đến cảng Suez [2].
Tại đây, viên sĩ quan Pháp dẫn đường báo rằng từ đó trở đi nơi nào đoàn đến cũng có bắn đại bác chào, nên đoàn cần treo cờ đáp lễ. Lá cờ ấy được làm ra sao thì có nhiều giả thuyết; bài báo ghi rằng Phạm Phú Thứ cho thêu thêm bốn chữ “Đại Nam Khâm sứ” [2].
Tàu đưa sứ bộ về tới cửa Thuận An ngày 28/3/1864. Ba ngày sau, Tây hành nhật ký được trình lên vua. Cuốn sách ghi chép địa lý, chính trị, kinh tế, phong tục của những nơi đoàn đi qua như Aden, Cairo, Alexandria, Toulon, Marseille [1]. Việc chuộc đất không thành, và ông bị giáng một cấp [1].
Đề nghị canh tân
Sau chuyến đi, theo Znews, ông dâng 11 tờ sớ và viết khoảng 20 lá thư cho các đại thần, bàn về cải cách binh bị, kinh tế, giáo dục [1]. Một số việc được ghi lại:
- Từ năm 1865, ông làm Thượng thư bộ Hộ.
- Năm 1867, ông đề nghị mở cảng ngoại thương ở Hải Yên.
- Năm 1868, khi làm Tổng đốc Hải Yên, ông mở trường dạy kỹ thuật hàng hải, lập trường dạy tiếng Pháp và cho in sách phổ biến kỹ thuật phương Tây.
- Năm 1874, triều đình cho làm 27 cỗ “xe trâu” lấy nước theo kiểu ông vẽ lại từ Ai Cập, phát cho các tỉnh làm mẫu [1].
Mộ và nhà lưu niệm
Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, Phạm Phú Thứ sinh ngày 24 tháng Chạp năm Canh Thìn, tức 27/1/1821, và mất tại quê nhà ngày 17 tháng Chạp năm Tân Tỵ, tức 5/2/1882. Ông lấy hiệu Trúc Đường, biệt hiệu Giá Viên, nghĩa là “nhà tre” và “vườn mía”; vua Tự Đức ban tên thụy Văn Ý công. Năm 1843, ông đỗ đầu thi Hội, vào thi Đình thì đứng đầu hàng đệ tam giáp tiến sĩ [4].
Mộ ông ở quê, được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia theo Quyết định 610/QĐ-BVHTTDL ngày 12/3/2024 [4]. Ngày 15/1/2025, lễ đón bằng tổ chức tại xã Điện Trung, cùng lúc khánh thành Nhà lưu niệm Phạm Phú Thứ, nơi vừa thờ ông vừa trưng bày tư liệu về cuộc đời và trước tác của ông [5].
Người Gò Nổi
Làng Đông Bàn thuộc Gò Nổi, vùng cù lao giữa sông Thu Bồn, cũng là quê của Hoàng Diệu và Trần Cao Vân (xem Thái Phiên và Trần Cao Vân) [3].
Điều còn chưa rõ
Bài này dựa vào báo phổ thông, chưa đối chiếu với Đại Nam thực lục hay bản dịch Tây hành nhật ký. Vị trí chính xác, quy mô khu mộ và giờ mở cửa nhà lưu niệm chưa có nguồn đã mở. Làng Bảo An và Phan Thành Tài, hai mục từ cùng vùng, cũng đang chờ nguồn.
Nguồn tham khảo
- Znews, “Tiến sĩ đầu tiên của Việt Nam tới trời Tây”, 18/4/2016, https://znews.vn/tien-si-dau-tien-cua-viet-nam-toi-troi-tay-post643042.html, truy cập 12/10/2026.
- Lê Thí, “Hai người Quảng Nam và hai lá cờ Tổ quốc”, Báo Pháp luật Việt Nam, 15/1/2011, https://baophapluat.vn/hai-nguoi-quang-nam-va-hai-la-co-to-quoc-post115657.html, truy cập 12/10/2026.
- Đại biểu Nhân dân, “Gò Nổi vươn mình”, 28/4/2018, https://daibieunhandan.vn/go-noi-vuon-minh-10216563.html, truy cập 12/10/2026.
- Cục Di sản văn hóa, “Mộ Phạm Phú Thứ, tỉnh Quảng Nam”, https://dsvh.gov.vn/mo-pham-phu-thu-tinh-quang-nam-22325, truy cập 12/10/2026.
- Quốc Tuấn, “Đón bằng di tích quốc gia mộ Phạm Phú Thứ”, Báo Quảng Nam, 15/1/2025, https://baodanang.vn/don-bang-di-tich-quoc-gia-mo-pham-phu-thu-3147604.html, truy cập 12/10/2026.
