Nhà lao Thông Đăng gắn với hai giai đoạn cai trị khác nhau ở Hội An. Nhà lao do Pháp xây năm 1947, rồi tiếp tục được chính quyền Ngô Đình Diệm sử dụng sau năm 1954 [1]. Theo hồ sơ di tích, địa điểm cũ nằm tại số 127 đường Phan Chu Trinh, phường Hội An, thành phố Đà Nẵng (trước 7/2025: phường Cẩm Phô, thành phố Hội An) [1].
Tên gọi và địa điểm
Tên Thông Đăng bắt nguồn từ khu đất của gia đình ông Thông Đăng, theo hồ sơ do Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An công bố [1]. Đây là nhà lao thứ hai được nhắc đến trong lịch sử Hội An. Nhà lao trước đó do Pháp xây ở khu vực trường Quân Chính, về sau là trường Đại học Phan Châu Trinh; công trình này không còn sau Cách mạng tháng Tám [1].
Nhà lao Thông Đăng được xây sau khi Pháp tái chiếm. Hồ sơ mô tả quy mô khoảng 5.000 m² và cho biết nơi đây giam chủ yếu tù chính trị [1]. Trong khoảng 1947–1954, số người bị giam tăng lên hàng nghìn vào một số thời điểm. Người bị giam phải sống trong không gian chật, điều kiện vệ sinh kém và thiếu thốn lương thực, nước uống, thuốc men [1].
Tổ chức đấu tranh trong nhà lao
Các tù nhân bí mật liên lạc với cán bộ bên ngoài và lập chi bộ Đảng trong nhà lao. Họ tổ chức đấu tranh đòi cải thiện bữa ăn và yêu cầu quản lao không đánh đập tù chính trị [1]. Việc giữ liên lạc cũng giúp hoạt động trong nhà lao gắn với chỉ đạo của tổ chức cách mạng bên ngoài [1].
Đêm 30/4/1954, Thị ủy Hội An mở cuộc tập kích vào nội ô, tiến công nhà lao. Hồ sơ ghi 1.200 đồng bào, cán bộ và chiến sĩ được giải phóng trong đêm đó [1]. Con số này là theo bài giới thiệu di tích; nguồn hiện có không kèm danh sách hay hồ sơ thống kê độc lập.
Sử dụng lại sau năm 1954
Sau khi tiếp quản địa bàn, chính quyền Ngô Đình Diệm tiếp tục dùng nhà lao để giam người yêu nước và người bị cho là có liên hệ với cộng sản [1]. Từ năm 1955, nơi đây tổ chức các lớp gọi là “huấn chính tố Cộng”. Hồ sơ mô tả những biện pháp tra khảo, trong đó có việc bắt tù nhân đứng trước đèn và nhìn ảnh Diệm nhiều giờ [1]. Bài nguồn nêu 300 người chết trong số 4.000 tù nhân, nhưng không đưa tài liệu thống kê đi kèm [1].
Tháng 6/1960, nhà lao không còn đủ sức chứa. Chính quyền chuyển tù nhân đến nhà lao mới ở Xóm Mới, phường Hội An (trước 7/2025: phường Sơn Phong) [1]. Địa điểm Thông Đăng vì thế được nhìn nhận như dấu tích của đàn áp và hoạt động đấu tranh trong nhà tù. Có thể đặt câu chuyện này cạnh Trường Viên Minh và chùa Kim Bửu, hai địa điểm khác gắn với hoạt động cách mạng ở Hội An.
Tra cứu liên quan
- Hội An: thương cảng Faifo, Trường Viên Minh, chùa Kim Bửu, phường Hội An.
Điều còn chưa rõ
- Các số liệu về số tù nhân, người được giải phóng và người chết được nêu trong bài giới thiệu di tích nhưng không dẫn hồ sơ thống kê gốc. Cần đối chiếu tài liệu lưu trữ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Hồ sơ hiện dùng lẫn cụm “đầu năm 1954” với mô tả việc tiếp quản sau Hiệp định Genève; thứ tự sự kiện cần được đối chiếu thêm [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, “Di tích lịch sử cách mạng nhà lao Thông Đăng”, 30/08/2013, https://hoianheritage.danang.gov.vn/vi/di-san-van-hoa/Di-tich-lich-su/Di-tich-lich-su-cach-mang-nha-lao-Thong-Dang-125.html, truy cập 21/10/2026.