Nhà ông Ung Tòng là di tích lịch sử cấp tỉnh tọa lạc tại thôn Bích Sơn, thuộc xã Tam Xuân, thành phố Đà Nẵng (trước 7/2025: xã Tam Xuân 2, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam) [1][2]. Ngôi nhà từng là cơ sở bí mật che chở nhiều cán bộ tiền bối của phong trào cách mạng [1][2]. Đây cũng là địa điểm diễn ra cuộc họp của Tỉnh ủy Quảng Nam để phát lệnh khởi nghĩa trong sự kiện Cách mạng Tháng Tám năm 1945 [1][2].
Cơ sở hoạt động bí mật
Theo các sử liệu địa phương, ngôi nhà của gia đình ông Ung Tòng và người con trai Ung Bá Dy từng là cơ sở hoạt động của các sĩ phu yêu nước từ trước khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời [2]. Trong thời kỳ chuẩn bị khởi nghĩa và suốt hai cuộc kháng chiến chống Pháp và kháng chiến chống Mỹ, ngôi nhà tiếp tục làm cơ sở nuôi giấu cán bộ cách mạng [2].
Nơi đây từng nuôi giấu nhiều cán bộ tiền bối như Chu Huy Mân, Võ Chí Công và Tố Hữu [1][2]. Ngôi nhà nằm trong một khu vườn rộng, có cây cối bao quanh lối đi, phía trước nhìn ra cánh đồng nằm kề chân núi, phía sau là khu vườn tiếp giáp những quả đồi keo bao phủ [1]. Địa thế này tạo điều kiện thuận lợi cho việc giữ bí mật và tổ chức các hoạt động cách mạng thời kỳ đó [1].
Cuộc họp Tỉnh ủy phát lệnh khởi nghĩa Tháng Tám 1945
Vào mùa thu năm 1945, ngôi nhà trở thành địa điểm đưa ra quyết sách quan trọng của phong trào cách mạng tại Quảng Nam [1]. Theo bài báo năm 2015, trưa ngày 15/8/1945, ông Huỳnh Ngọc Huệ phụ trách phong trào tại Đà Nẵng, sau khi nhận tin từ cơ sở ở Sở Hiến binh Nhật cho biết phía Nhật tuyên bố đầu hàng quân Đồng minh, đã nhanh chóng vào Khương Mỹ đến nhà ông Ung Tòng để báo cho Tỉnh ủy [1]. Tại đây, Tỉnh ủy Quảng Nam đã họp và ra lệnh khởi nghĩa bạo động giành chính quyền trong toàn tỉnh [1]. Cuộc họp kết thúc ngay trong đêm 15/8/1945 [1]. Tuy nhiên, bài viết năm 2013 lại ghi mốc thời gian diễn ra cuộc họp Tỉnh ủy là ngày 16/8/1945 [2].
Sau cuộc họp, các đại biểu tỏa về các phủ, huyện chuẩn bị lực lượng [1]. Bộ phận thường trực của Ủy ban khởi nghĩa tỉnh gồm các ông Trần Văn Quế, Nguyễn Xuân Nhĩ, Võ Toàn, Nguyễn Thúy và Lê Thanh Hải đã chuyển từ làng Dưỡng Mông huyện Quế Sơn ra làng Bích Trâm huyện Điện Bàn để nắm tình hình và chỉ đạo khởi nghĩa ở tỉnh lỵ Hội An [1]. Chỉ trong hai ngày đêm tính từ rạng sáng ngày 18/8/1945, khởi nghĩa đã giành thắng lợi tại 8 phủ, huyện và thị xã gồm Hội An, Điện Bàn, Duy Xuyên, Đại Lộc, Quế Sơn, Thăng Bình, Tam Kỳ và Tiên Phước [1].
Quá trình bảo tồn và thực trạng ghi nhận năm 2013 – 2015
Năm 1995, chính quyền và Đảng bộ xã Tam Xuân hỗ trợ kinh phí trùng tu ngôi nhà và gắn biển ghi nhận sự kiện lịch sử [1][2]. Biển di tích mang nội dung: “Cuộc họp của Tỉnh ủy Quảng Nam ra quyết định khởi nghĩa trong toàn tỉnh tiến đến giành thắng lợi cách mạng tháng 8.1945 ở Quảng Nam” [1]. Đến năm 2005, ngôi nhà của ông Ung Tòng được xếp hạng là Di tích lịch sử cấp tỉnh [1][2].
Sau đó, việc hương khói thờ cúng ông Ung Tòng và ông Ung Bá Dy được gia đình ủy thác cho người cháu họ là ông Trình Khôi tự nguyện đảm nhiệm [1][2]. Nơi đây từng là điểm tham quan ngoại khóa lịch sử của học sinh Trường Tiểu học Đỗ Thế Chấp [1][2]. Tuy nhiên, theo ghi nhận thực tế vào các năm 2013 và 2015, di tích bị xuống cấp nghiêm trọng [1][2]. Mái ngói dột, tường bong tróc mốc meo, nhiều hạng mục mối mọt, cửa mục nát trống hoác, gian thờ, chái bếp cùng bia di tích đều hư hỏng [1][2]. Khuôn viên không có tường rào cổng ngõ khiến lối vào bị cây cỏ gai góc bao phủ [1][2]. Đại diện chính quyền địa phương thời điểm đó cho biết xã đã nhiều lần gửi kiến nghị lên các cấp có thẩm quyền để xin kế hoạch tu sửa, quy hoạch khuôn viên và sưu tầm hiện vật trưng bày nhưng chưa được bố trí triển khai [1][2].
Tra cứu liên quan
- Đơn vị hành chính: xã Tam Xuân, xã Núi Thành, chuyển đổi theo bảng tra phường xã Đà Nẵng
- Sự kiện lịch sử: Cách mạng Tháng Tám năm 1945
- Nhân vật lịch sử: Võ Chí Công
- Đô thị lân cận: Tam Kỳ
Điều còn chưa rõ
- Ngày họp chính xác của Tỉnh ủy Quảng Nam tại nhà ông Ung Tòng có sự mâu thuẫn giữa hai nguồn: bài báo năm 2015 ghi diễn ra trưa và đêm 15/8/1945 [1], trong khi bài báo năm 2013 ghi ngày 16/8/1945 [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tình trạng bảo tồn thực tế của ngôi nhà từ sau năm 2015 đến nay chưa có tư liệu cập nhật trong nguồn [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm sinh, năm mất và tiểu sử chi tiết của ông Ung Tòng cùng người con trai Ung Bá Dy chưa được hai bài báo ghi lại đầy đủ [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Một di tích lịch sử xuống cấp nghiêm trọng”, 2/3/2015, https://baodanang.vn/mot-di-tich-lich-su-xuong-cap-nghiem-trong-3029118.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Quảng Nam, “Một di tích lịch sử xuống cấp trầm trọng”, 2/8/2013, https://baodanang.vn/mot-di-tich-lich-su-xuong-cap-tram-trong-3029700.html, truy cập 23/10/2026.
