Nhà thờ tiền hiền Tam Giang tọa lạc tại thôn Hòa An, (trước 7/2025: xã Tam Giang, huyện Núi Thành), nay thuộc xã Núi Thành [1]. Công trình được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam công nhận là di tích lịch sử văn hóa theo Quyết định số 3344/QĐ-UBND ngày 22/9/2016 [1]. Đây là nơi phụng thờ các bậc tiền hiền cùng tổ tiên của 23 tộc họ có công khai hoang, quy dân lập ấp tại khu vực ngã ba sông đổ ra biển [1].
Lịch sử khai khẩn và vị tiền hiền tộc Đặng
Tục thờ tiền hiền là cách cộng đồng tri ân người đi đầu khai hoang lập đất, mở mang nghề nghiệp và được tôn vinh làm bậc tổ tiên chung của làng xã [1]. Theo nguồn từ cổng thông tin địa phương, cuối thế kỷ XIV, vùng đất Tam Giang thuộc Chiêm Động của Vương quốc Chăm-pa [1]. Tháng 7/1402, Hồ Hán Thương dẫn quân buộc Chiêm Thành nộp đất Chiêm Động và Cổ Lũy; nhà Hồ chia thành 4 châu Thăng, Hoa, Tư, Nghĩa, khi đó Tam Giang thuộc Châu Hòa [1]. Đến năm 1471, vua Lê Thánh Tông tiến quân mở rộng lãnh thổ và đưa dân vào khai phá phía nam, lập Đạo Thừa tuyên Quảng Nam; đất Tam Giang thuộc huyện Hà Đông, phủ Thăng Hoa [1]. Năm 1841 thời Thiệu Trị, phủ Thăng Hoa đổi tên thành phủ Hà Đông, đến năm 1906 thời Thành Thái đổi thành phủ Tam Kỳ [1].
Về địa lý, vùng đất nằm ở đoạn cuối phía nam sông Trường Giang – con sông ven biển nối từ vùng hạ lưu sông Thu Bồn xuống cửa An Hòa [1]. Cư dân vùng này có nguồn gốc từ Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh đi vào phương Nam [1]. Vào khoảng đầu thế kỷ XVI thời Hậu Lê, vị thủy tổ tộc Đặng là Đặng Quý Công đến định cư và được xem là người chỉ huy việc khẩn hoang (“Thủy khai thùy thồng”) [1]. Ông nhập ba vùng Thanh Châu, Mãn Châu, Diêm Châu lập nên làng Diêm Trường [1]. Đặng Quý Công đã tổ chức khai hoang 50 mẫu điền thổ đưa vào công điền cấp cho nông dân canh tác, đồng thời đào ao, đắp đập ngăn mặn ngăn khe lạch để đánh bắt thủy sản và trồng hoa màu [1]. Dưới thời vua Quang Trung, hai người thuộc hậu duệ tộc Đặng là Đặng Tiến Đông và Đặng Đình Miên được triều đình ban sắc phong [1].
Thời Gia Long lập bộ điền năm 1813, làng Diêm Trường có 50 mẫu ruộng đất và 360 dân (theo cách ghi của nguồn) [1]. Làng Phú Xuân Thượng (sau đổi là xã Nghi Xuân) lập năm 1811, chủ yếu nhận chuyển nhượng một phần đất từ Diêm Trường cùng các sở thủy điền giáp các làng như Cồn Xây (nguồn ghi là Tam Hải) và Cây Trâm (nguồn ghi là Tam Anh) [1]. Đến tháng 2/1946, hai xã Diêm Trường và Nghi Xuân sáp nhập thành xã Nguyễn Chỉ, lấy theo tên một nhà hoạt động cách mạng địa phương [1].
Ngôi nhà thờ qua các thời kỳ
Vào thập niên 1920, người dân trong vùng dựng ngôi nhà thờ lớn hướng về phía đông nam để thờ tiền hiền làng Diêm Trường [1]. Công trình cũ mang quy mô nhà rường 4 cột bằng gỗ chạm khắc, tường quét vôi, mái lợp ngói giồng, bên trong đặt 3 bệ thờ (bệ chính giữa cẩn chữ Phước) [1]. Cách nhà thờ khoảng 600 mét là khu mộ của vị thủy tổ tộc Đặng xây bằng đá vôi trên gò đất cao, phía trước có bia đá kích thước 60 cm x 40 cm khắc chữ Hán phồn thể cùng hai trụ biểu gắn đầu lân [1].
Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, nhà thờ từng là địa điểm hoạt động cách mạng của ông Võ Chí Công [1]. Đến năm 1965, nơi đây trở thành một trung tâm kháng chiến của xã Tam Giang kiêm điểm dạy học cho thiếu nhi địa phương, trong đó có Thiếu tướng Lương Soạn (nguyên Phó Tư lệnh Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh) từng theo học [1].
Trải qua các cuộc chiến tranh, công trình cũ dần hư hại và đổ nát [1]. Đến năm 2013, người dân địa phương đồng thuận góp sức khởi công xây dựng lại nhà thờ tiền hiền mới tại thôn Hòa An, hoàn thành vào năm 2015 để làm nơi thờ cúng tiền hiền và tổ tiên của 23 dòng họ [1]. Theo Báo Đà Nẵng, vào năm 2023, chính quyền huyện Núi Thành cũ đã bố trí dự án với kinh phí 420 triệu đồng để nâng cấp hạng mục Mộ và Nhà thờ Tiền hiền Tam Giang [2]. Hằng năm, vào dịp Tết nguyên đán và ngày Giỗ tổ Hùng Vương (mùng 10 tháng 3 âm lịch), con cháu các tộc họ lại tụ họp về nhà thờ tổ chức lễ tế cội nguồn [1].
Tra cứu liên quan
- Đơn vị hành chính: xã Núi Thành, xã Tam Anh, phủ Tam Kỳ
- Nhân vật lịch sử: Võ Chí Công
- Sông ngòi: sông Trường Giang, sông Thu Bồn
Điều còn chưa rõ
- Nguồn cổng thông tin điện tử xã Núi Thành ghi làng Phú Xuân Thượng đổi tên thành Nghi Xuân năm “Gia Long thứ 17 (1864)”; Gia Long thứ 17 là năm 1818, còn năm 1864 thuộc đời Tự Đức, nên năm đổi tên chưa rõ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh sách đầy đủ tên gọi của 23 tộc họ được thờ tự tại nhà thờ, ngoài tộc Đặng được chép chi tiết [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Ngôi nhà thờ xây dựng năm 2013 – 2015 được làm mới hoàn toàn hay dựng lại chính xác trên vị trí nền móng cũ của ngôi nhà thờ từ thập niên 1920 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Chi tiết các hạng mục tu sửa cụ thể trong dự án 420 triệu đồng năm 2023 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Trang thông tin điện tử Xã Núi Thành, “Nhà thờ tiền hiền Tam Giang nơi giáo dục về nguồn cho hậu thế”, 26/06/2026, https://nuithanh.danang.gov.vn/van-hoa-xa-hoi/nha-tho-tien-hien-tam-giang-noi-giao-duc-ve-nguon-cho-hau-the-343020, truy cập 23/10/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Núi Thành bảo tồn, phát huy giá trị di tích gắn với giáo dục thế hệ trẻ”, 19/03/2025, https://baodanang.vn/nui-thanh-bao-ton-phat-huy-gia-tri-di-tich-gan-voi-giao-duc-the-he-tre-3150949.html, truy cập 23/10/2026.
