Làng Mông Nghệ cũ nay thuộc xã Xuân Phú còn lưu giữ ngôi mộ cổ của Phạm Hữu Kính, một nhân vật thời chúa Nguyễn [1]. Ông đỗ Hương tiến năm 1738 và từng giữ chức Cai bạ dinh Quảng Nam trong giai đoạn 1751 – 1758 [1]. Tư liệu về ông xuất hiện trong cả chính sử triều Nguyễn lẫn nhiều giai thoại dân gian [1].
Hành trạng và chức vụ
Theo các tài liệu như Đại Nam nhất thống chí, Đại Nam liệt truyện, Địa chí Quảng Nam và sách Những nhân vật lịch sử Điện Bàn giai đoạn trước 1945, Phạm Hữu Kính quê ở huyện Diên Phước, phủ Điện Bàn, nhưng không rõ làng xã cụ thể [1]. Ông đỗ Hương tiến vào năm 1738 dưới thời chúa Nguyễn Phúc Khoát [1]. Sau khi đỗ đạt, ông được cử làm giáo chức ở Nha Trang [1].
Từ năm 1751 đến 1758, ông giữ chức Cai bạ dinh Quảng Nam, khi đó địa giới dinh trải dài từ đèo Hải Vân vào đến núi Đá Bia [1]. Sách Đại Nam liệt truyện ghi nhận ông lúc trẻ học rộng, thông kinh sử, tính tình cương trực ngay thẳng và không tin ma quỷ [1]. Còn sách Đại Nam nhất thống chí chép rằng ông thông thạo việc quan, thường đi tuần xét các dinh, có tài phán đoán và phát hiện gian trá, khiến quan lại cùng nhân dân đều sợ phục [1].
Các giai thoại dân gian
Dân gian lưu truyền nhiều câu chuyện quanh hành trạng của ông [1]. Theo bài báo, năm 1738, khi vượt đèo Hải Vân ra Huế dự thi, ông gặp ngôi đền hay gây tai quái cho người đi đường nếu không vào cúng lễ [1]. Cho đó là tà quỷ, ông đề một bài thơ lên vách đền, từ đó đền không còn quấy nhiễu [1].
Giai thoại cũng kể khi làm quan trấn thủ ở Nha Trang, trước miếu cổ trong thành có cây to mỗi năm rụng một cành làm chết một người dân, ông liền sai chặt cây phá miếu [1]. Trên đường về nhận chức Cai bạ, đi ngang qua chùa ở xã Hương Ly có con nghê đá ban đêm hay quấy rối, ông viết chữ “tử” lên trán nghê đá để trừ hại [1]. Dân gian còn truyền tụng chuyện ông làm thơ đuổi cọp hay chuyện loài chuột nghe danh ông mà không dám phá hoại mùa màng [1].
Tính cách và con cái
Tác giả bài báo nhận định tính cách của ông phản ánh một số nét của người xứ Quảng: làm quan thanh liêm, sống đạm bạc, chăm chỉ, ít mê tín và coi trọng dân, nhưng đôi khi ngay thẳng quá mức [1]. Điều này thể hiện qua việc ông đòi dìm sông người con gái là nữ sĩ Phạm Lam Anh vì quan hệ tình cảm với thầy giáo Nguyễn Dưỡng Hạo, hoặc đòi xử tử người con trai trưởng khi nhận quà biếu trong lúc ông vắng nhà [1]. Bài báo cũng nhắc đến Phạm Lam Anh như một gương mặt mở đầu cho văn học nữ của xứ Quảng [1].
Di tích lăng mộ ở Mông Nghệ
Tháng 4/2015, hai nhà nghiên cứu Lê Thọ Quốc và Hà Thị Phước đã tìm thấy ngôi mộ của Phạm Hữu Kính, sau đó công bố bài viết trên tạp chí Xưa & Nay vào tháng 9/2016 [1]. Mộ nằm tại xóm Đồng Hạo, xứ Cây Trai thuộc làng Mông Nghệ cũ, nay thuộc địa phận xã Xuân Phú, thành phố Đà Nẵng [1]. Vị trí này nằm trên ngọn đồi thấp trồng keo lá tràm, cách Quốc lộ 1 và trụ sở Ủy ban nhân dân xã Xuân Phú chừng 3 km về hướng tây nam [1].
Khu lăng mộ xây bằng vôi vữa theo kiến trúc thời chúa Nguyễn với ba bộ phận [1]. Vòng thành ngoài hình chữ nhật có chu vi khoảng 60 m, cao 1 m và dày 0,4 m [1]. Vòng thành trong thấp hơn, bo tròn ở các góc ôm theo nấm mộ hình trứng cao chừng 0,4 m [1]. Nhà bia đã sụp đổ, chỉ còn tấm bia bằng sa thạch kích thước 0,8 x 0,5 m [1]. Văn bia ghi chức danh Khâm sai Quảng Nam Cai bạ, được tặng chức Tán trị công thần Đặc tiến trụ quốc Kim Tử Vinh Lộc đại phu chánh trị thượng khanh tham nghị, thụy Thanh Hiến [1]. Bia do các con trai gồm Quả Nghị, Tồn Thành, Lạc Thiện cùng các con gái Lam Anh, Thị Nhân đồng lập vào ngày tốt tháng 6 năm Mậu Dần 1758 [1].
Theo ghi nhận trên báo năm 2025, khu lăng mộ bị hư hại nặng nề [1]. Rễ cây và cỏ dại ăn sâu làm nứt tường thành và nấm mộ; nhiều mảng vách đã đổ sập [1]. Bên cạnh nấm mộ còn có một đường rãnh sâu do người đào bới tìm cổ vật để lại [1]. Nơi này không còn thân nhân chăm sóc, dân làng chỉ đến thắp hương mỗi dịp cúng âm linh vào rằm tháng Chạp [1].
Tra cứu liên quan
- Địa bàn: xã Xuân Phú, quận, huyện cũ
- Địa danh: đèo Hải Vân
- Lịch sử hành chính: Đà Nẵng sau sáp nhập
- Nhân vật: Phạm Lam Anh, danh nhân xứ Quảng
Điều còn chưa rõ
- Năm sinh cụ thể và làng xã gốc của Phạm Hữu Kính ở phủ Điện Bàn xưa chưa thấy tài liệu nào ghi chép [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Ngày mất chính xác của ông; văn bia chỉ ghi tháng 6 năm Mậu Dần 1758 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Hiện trạng bảo tồn và phương án trùng tu của cơ quan quản lý văn hóa đối với khu lăng mộ [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Một di tích quý hiếm bị lãng quên”, 08/10/2025, https://baodanang.vn/mot-di-tich-quy-hiem-bi-lang-quen-3305713.html, truy cập 23/10/2026.