Phạm Lam Anh là nữ sĩ thế kỷ XVIII ở dinh Quảng Nam, con gái Cai bạ Phạm Hữu Kính [1]. Theo bài báo, đời sau xưng tụng bà là “người mở đầu văn chương xứ Quảng” [1]. Quê quán xưa thuộc huyện Diên Phước, nay nằm trên địa bàn khu vực Điện Bàn [1].
Thân thế và chuyện học thơ
Phạm Lam Anh nguyên có tên là Phạm Hữu Thị Khuê, tự Lam Anh, hiệu Ngâm Si [1]. Bà là con gái lớn của Cai bạ Quảng Nam Phạm Hữu Kính [1]. Theo sách Đại Nam liệt truyện, cha bà là vị quan giữ nếp sống thanh liêm, thẳng thắn, xử sự nghiêm khắc đến mức người đời cho là “bất cận nhân tình” [1]. Sách ghi lại việc con trai nhận hối lộ lúc ông đi vắng, khi về ông kiên quyết xử tội tử hình theo nguyên tắc “pháp bất vị thân”, sau đó án dâng lên mới được chúa tha [1].
Đối với con gái, ông cũng rèn cặp rất khắt khe [1]. Thấy con có trí thông minh và sớm bộc lộ năng khiếu văn chương, ông mời một người hay chữ ở Duy Xuyên là Nguyễn Dưỡng Hạo về dạy học tại gia [1]. Nhà văn Nguyễn Văn Xuân trong cuốn sách nghiên cứu về phong trào Duy Tân có kể rằng, trong thời gian cha đi công cán xa, thầy trò ở nhà cùng xướng họa thơ văn rồi nảy sinh tình cảm yêu đương [1]. Khi biết chuyện, cha bà nổi giận và từng dọa đem con dìm xuống sông [1]. Trước sự can ngăn của gia tộc, bạn bè và nhận thấy tấm lòng gắn bó giữa hai người, ông mới thuận tình gả bà cho Nguyễn Dưỡng Hạo [1].
Hôn nhân và tập thơ Chiến cổ Đường thi
Nguyễn Dưỡng Hạo tự Hy Mạnh, hiệu Phúc Am, từng chấp bút viết tựa cho tập thơ Phong Trúc của danh sĩ Ngô Thế Lân [1]. Chi tiết này được học giả Lê Quý Đôn ghi lại trong cuốn Phủ biên tạp lục nhân dịp vào Phú Xuân năm 1776 [1].
Sau khi kết hôn, hai vợ chồng cùng nhau sáng tác tập thơ mang tên “Chiến cổ Đường thi” [1]. Theo tài liệu do tác giả Phạm Việt Tuyền dẫn lại từ bộ Đại Nam liệt truyện tiền biên, tập thơ này gồm những câu chất vấn, bắt bẻ người xưa, trong đó phần thơ của Lam Anh mang nhiều nét cổ kính [1]. Tuy vậy, bản thảo tác phẩm “Chiến cổ Đường thi” đến nay vẫn chưa được tìm thấy và hậu thế chỉ biết đến qua các ghi chép thư tịch cổ [1].
Các bài thơ còn lại và tài đối đáp
Di sản thơ ca của Phạm Lam Anh hiện nay chỉ còn lưu lại bốn tác phẩm [1]. Trong đó có ba bài thơ chữ Hán viết về các nhân vật lịch sử gồm Kinh Kha, Hàn Tín và Khuất Nguyên (hiện lưu giữ tại Viện Hán Nôm ở Hà Nội) và một bài thơ chữ Nôm mang tên “Vịnh cảnh gần sáng” [1]. Nhà nghiên cứu Quách Thị Thu Huyền trong Từ điển Văn học bộ mới năm 2004 nhận định thơ của bà không mang phong vị khuê các thông thường, mà thể hiện cái nhìn thâm trầm về số phận bi kịch của các trung thần và tráng sĩ [1].
Giai thoại về bài thơ Nôm “Vịnh cảnh gần sáng” được nhà thơ Quách Tấn kể trong cuốn sách Nét bút giai nhân [1]. Tương truyền ở địa phương mở cuộc thi thơ, yêu cầu bài thi phải gieo vần “mèo, heo, cheo, neo, bèo” và mỗi câu phải có tên một con vật [1]. Bài thơ của bà được chấm giải nhất nhưng vấp phải sự khiếu nại của các sĩ tử khác vì câu sáu và câu tám thiếu tên con vật [1]. Bà đã biện luận rằng câu ba và câu bốn của bài thừa các con vật (gồm lằn, phụng, gà, cheo) nên có thể lấy chỗ thừa bù đắp chỗ thiếu [1]. Theo Quách Tấn, lý lẽ ấy có phần gượng, nhưng các bài trúng tuyển khác phần nhiều khiếm ý nên bà vẫn giữ giải đầu [1].
Tên gọi và những so sánh trong văn giới
Về tên gọi, nhà báo Phan Khôi trong bài viết đăng trên báo Phụ nữ Tân văn năm 1929 gọi bà là Phạm Lâm Anh [1]. Trong khi đó, nhà sử học Phan Khoang trong cuốn Việt sử xứ Đàng Trong (NXB Khai Trí, 1970) chép tên bà là Phạm Thị Lam Anh [1]. Căn cứ theo đó, HĐND thành phố Đà Nẵng đặt tên đường Phạm Thị Lam Anh cho một con đường vuông góc với đường Huỳnh Thị Bảo Hòa (trước 7/2025: phường Hòa Khánh Nam, quận Liên Chiểu), nay thuộc phường Hòa Khánh [1].
Theo các tác giả được bài báo dẫn lại, đời sau thường đặt tên tuổi của bà cạnh nữ sĩ Hồ Xuân Hương, coi đây là hai gương mặt nữ nổi bật ở hai miền [1]. Khi viết bài tựa cho tập Diệu Liên thi tập của Công chúa Mai Am, đại thần Trương Đăng Quế từng nhận định thơ văn khuê các nước nhà trước có Phạm Lam Anh, sau có Hồ Xuân Hương [1].
Tra cứu liên quan
- Truyền thống học thuật địa phương: khoa bảng Điện Bàn, danh mục danh nhân xứ Quảng
- Tác giả nghiên cứu: Phan Khôi
- Gia đình: Phạm Hữu Kính
Điều còn chưa rõ
- Năm sinh và năm mất chính xác của bà; tài liệu chỉ phỏng đoán sinh vào nửa đầu thế kỷ XVIII [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Bản thảo gốc hoặc dị bản của tập thơ “Chiến cổ Đường thi” hiện vẫn thất lạc, chưa sưu tầm được [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Vị trí làng quê chính xác của gia đình Cai bạ Phạm Hữu Kính tại huyện Diên Phước xưa [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Phạm Lam Anh, người mở đầu văn chương xứ Quảng”, 23/12/2019, https://baodanang.vn/pham-lam-anh-nguoi-mo-dau-van-chuong-xu-quang-3287573.html, truy cập 23/10/2026.